Șíptșílík-Belkis Sena Bilal

Șalîșmasañ, aș yok

Akșam sîprasînda, kona ústíne salîngan bír șóyín kazan kașîk mamelek men bír tas bekmez tîr-mîr bolganșîk, kartbabam:

- Yarîn tañdan turîp nogît toplamaga keteğekmíz. Erte-ğarîk ğatîñîz, dep, aytîp tașladî.

Tamam șól íșlerníñ kaynagan wakîtî ekenín bílemíz. Bașîmîznî yastîkka salîr-salmaz yukîga daldîk, tañda korazlar zuw-șuw bolganșîk azbarda dîmbîrdî bașladî. Nogît toplamasîna ázírlík kóríne. Herkez erte-erte ázírleníp án-yakka-mín-yakka kașînîp, anasî koșalanganda, men men akam alar kasîr ústínde tóșekte ğantayîp, taa kiyíf etemíz. Sîra man anam, dadalarîmîz, Makbule men Sadipe kelíp tursatağak boldîlar. Bízler kîyamet kopardîk.

Neçareden Bilal kartbabam kelíp:

- Turîñîz, aylazlar, ğatîp așaganlarga aș yok. Tañrî bírem „Șalîș, kulîm, beírmen” degen, dep aytar-aytmaz, korkîmîzdan tup-tura keldík.

Kartbabam bízní súyse de, sert dawrana, degení degen, aytkanî aytkan, sózí sóz edí. Kózímízní așîp ğumganșîk kíyíndík. Azbarga abîl-gubîl șîksak, ógízler tașuw arabasîna ğegílgenler. Șîmpîrayîp, keș atlanîp, tez ğetíp, arabaga míndík. Artîmîzdan kelgenler, bírer-bírer katîmîzga șîplaștîlar. Araba ğónedí.

Yawaș-yawaș, sallana-sallana, kózímízden yukî tamlanîp, Beș-Awul merasîna onlandîk. Ğúre-ğúre, tank tîranșiyníñ katîndan, nogît tarlasîna barîp toktadîk. Șól suwuk mî? Suwuk! Heryerge kîraw túșken. Tarla bașîna barganda, ení-kúní, tatlî yukîmîz așîldî. Ústímíz de inğe mí? Inğe! „Ğîlînîrmîz” dep, nogît toplamaga bașladîk. Nogîtlarnî tartîp-tartîp, túbí-torazanî man șîgarîp, toplap-toplap hepísín ekí-úș yerge úydík. Tam umîtîmîznî ğoytkanda, bek arîzlangan kúneș tuwdî. Sîğak-sîğak ğel eskení úșún, dadam alar, esmer betlerí taa bek ğanmasîn dep, búrkene-búrkene turalar. Onlarnîñ arasîna karîșîp, baya faydamîznî kósterdík. Temellí șalîșkanîmîzga babamnîn, kózíníñ astîndan-astîndan karap, kuwanganîn tuyamîz.

- Aferím Nuran, aferím Taner, aferím Șahin! Bír mínsíz, úș tílsíz bolîp șalîșasîz. Búgún úyge yetíșkende, oyînlarîñ túbín túșírgenșík oynağaksîz, dedí.

Way, way ne kuwandîk! Íșímden, „awuzîñdan șîkkan kuș bír kere taa șîksa, ne kadar árúw bolağak”, dedím. Ğanlanîp, nogîtnî șalt toplap, dinkanasîn ketíriyatîrganda, solozlîgîma barîp, sol tabanîmnî șókírt tengenegíñ koyîsîna basmayîm mî? Way, bașîma kelgenler, dep, kînday kîșkîrmaga bașladîm. Sesím eșítíp, katîma Pakize anam keldí. Korkîp mení arkasîna kóteríp araba betke akettí. Dîkkat man, tabanîmdan altî-yedí șokîrtnî șîgardî. Bírísí de, pakîlday, bek deren kírgen. Onî șîgarganda, kan akmaga bașladî. Karíp anam ka-tsín? Her wakîttay kannî sílíp, toprak bastî. Ağele-ağele duwa okîp, betímní, awuzîmnî, mañnayîmnî ğaladî. Soñînda bakîr gógímden suw alîp, kolîñ ters yagî man betímní úș kere ğuwdî. Sustîm.

- Ay, Taner balam, men saga șúndí tank tîranșiyníñ katînda kertmelíkten kertme toplap ketíriyím, dep kettí.

Óz-ózíme kalîp, șóp men topraknî teșmege bașladîm. Teștím de, șo yerden bír it súrúwí kadar kîmîrska șîktî. Án-yakka-mín-yakka ğuwurmaga bașladîlar. Bír bólígí tabanîmdakî kanga ğabîștîlar. Bír bólígí de, tîr-mîr etíp, sankem ózleríne íș karay edíler. Bír ğumuran da, ğerní teșíp-eșíp, viyra toprak úyím-úyím úymege ogîrașa. „Eee… Demek ke onday, dese! Ayse, anañda șalîșmak, babañda șalîșmak eken”, dedím. Kúneș alewlenmege bașladî. Nogît toplanîp píttí. Tașuw yúklendí. Míndík, aman tabanîm solk-solk solkîlday. Yanoșnîñ dúmbelegíndiy etíp șíștí.

Ğanîm da darsîga mî? Darsîga! Ardal, músúr, kúntabak, arpa, kîzîlșa, bostan tarlalarîn kózímníñ aldîndan geșíríp, mezarlîknîñ hendegínde oynagan ballarga karap, Fakredin, Aladin, Suliman, Sîmay, Nejmedin, Nedafedin, Ayhan, Burhanedin, Keșpedin, Kadír, Ridvan, Aydîn, Fikiret, Ğener, Rúștiy, Alímkeray, Fewziy, Ismet, Nuredin, Erkuș alarga merak ettík. Kúnníñ bírínde men de meramîmnî alîrman dep, úmútlendím. Úyge etíștík. Arabadan túșer-túșmez bír ses eșíttík:

Bombon, bombooon! Șîbîk bombooon! Koraz bomboon! Kurabiye, șegírdek!, dep bakîrîp, kolînda bir sepet men, karșî ğoldan Hasredin akay geșiyatîr.

Eșiter-eșítmez, anam, yawaș-yawaș óz-ózíne aytkanday:

Way, kayîr ola, Kantiy akama! Ondaydîr o, íș arasînda, sol yaktan solak degendiy, bombon eksík edí, dep ayttî da, kayttî.

Bír de awuzîmnîñ șîbîrgan suwîn kóríp, yîldîrganday etíp, ekí-úș șîbîk bombon man bír kade șegírdek ketírdí. Bírín maga, bírín Nuran akama, bírín de Șahin akama tuttîrdî. Bombonnî ğalay-ğalay aldandîm. Amma ne șalîșmaga, ne de oynamaga hálím kalgan edí.

Babam alar, hepísí ayîrî-ayîrî kîzmetleríne kettíler. Men ústímníñ tozî-topragî man yukîga daldîm. Kulímsírep, túșímde bútún arzuwlagan oyînlarîma kawuștîm…


Harman wakîtî

Kayda bírlík, onda tírílík

Yaznîñ sîğak kúnlerí harmannîñ zamanîn ketíre. Uzun íș bolganî úșún, harman ortaklașîp bastîrîla. Úydekíler harmannî sîpîrîp, ter-temíz etíp, ázírlemege kaldîlar. Ortagîmîz man men, akam, Abdurepiy akay, ekí ókíz ğegíp, tașuw araba man șólge yetíștík. Șólde egínler șalîngan, șeren-șeren bolîp turalar.

Barganîmîz man, ortagîmîz, akam, Abdurepiy akay tașuwnî ğúklemege bașladîlar. Men usul man ortalîktan tartîldîm, aman yoklîgîmnî tuydîlar. Bo mana man Turgut Tanerní karadî, karalganîn tuyganî úșún Taner ğewap berdí.

- Men bírden ğerge karaganda kara-mîk kórdím. Bek merak etíp, toplap-toplap așaganda, awuzîm-murînîm kap-kara bolîp boyalandî, dedí.

Tașuw da toldî. Tez men tez míndík, yawaș-yawaș úyge ketiyatîrmîz. Arabağî telbewní maga tuttîrdî, ózí de yukîga daldî. Men de telbewní Abdurepiy akayga beríp, oyînga aldandîm. Ógízler ğolîn bílíp, harman yeríne yaklașkanda, ortak arabağî korkîp-sersenlep yukîsîndan turdî. Wakîtînda harmanga yetíștík. Bízní dórt kóz men bekliy edíler. Herkez kol-koldan beríp, kîzîlșanî ğaydîlar. Tokmakka ekí at ğektíler. Atlar harmannîñ ortasînda tírekke baylandî. Ortagîmîz:

- Diy, geș kenarga!, dep aydamaga bașladî.

Demek ke harman bastîrîla. Atlar kamșînî kórgende, korkîp danduríktiy aylanalar. Bútún kóyíñ kíșílerí harman aydaylar. Atlarnî men de, Turgut akam da, Abdurepiy akay da aydadî.

- Diy, geș kenarga! Diy, geș kenarga! Ortagîmnîñ mallarî, yardîm eter ballarî, dep.

Ayday-ayday atlar toktadîlar. Atlar dínlenmege, kíșíler senek men harmannî karîștîrmaga karaylar. Atlar dínlengen sun, gene harman aydadîlar. Sora „kúz etíldí” toplap-toplap „tînaz da etíldí” yaba man șașîp, kîzîlșanî temízlep, úyníñ temíz bír kóșesíne salîndî. Herkez harmannî sîpîrdî. Harman íșleríne síptí karîșkanîm úșún, bíliyím dep, herșiyge bek dîkkat ettím.

Biyday

- Tarlalarda bereketsíñ

Yorkanîmda bír șeșeksíñ.

- Yeșíl șólde ayîrî túștím,

Ya harmanda neler șektím.

- Kózím biyday, gúzel biyday,

Añnat, añnat, dertíñní say.

- Bír teknege atağaklar,

Oga da suw katağaklar.

Kamîr basîp píșíreğekler,

Ótmek yasap satağaklar,

Șalîșkanlar așayğaklar,

Ótmekke kuwanağaklar.


Músúrlíkte tuwgan bebiy

Sekíz-dokîz yașînda bolsak ta, bízní hergún azbarda bolgan túrlí-túrlí íșlerge salalar. Amma bízím akîlîmîz-fikirímíz sáde oyînda. Bazî seper mektebímízden erte-erte kaytsak ta, ánawnîñ-mínawnîñ karșîsînda oyînga aldanamîz. Úyge ğetkende, íșler pítken bola. Bízní korgende, babam alar soray:

- Bo muwallím sízní ne úșun o kadar keș darkata? Yarîn barîp sorayîm șonî, diy.

Korkîdan, bíz usli-uslî bolîp, unutîlganșîk erte-erte úyge yetíșemíz. Bír kún mektepten kașîp, ğandan arkadașîm Yúkselníñ úyíne kettím. Barsam, azbarînda Nardin, Șahin, Yalçin, Murat, Mufit, Nuran, Dewlet, Rúștiy, Turgut, Reğay, Kadriy, Oskol, Erkin, Sebadin, Keșpedin bar. Onlarnî kórgende, bek kuwandîm.

Bașta dokîztaș oynayîk dedík. Karnîmîz da, aș mî? Aș! Yúksel kolîmîzga kattî kara ótmek parșasîn tuttîrdî. Oynamaga bașladîk. On kolîmîzda eskí parșasîndan topnî tutîp, sol kolîmîzdakî ótmekní kemíríp-kemíríp așaymîz. Baya oynadîk. Bukkan soñ „kașmak top” oynayîk dedík. Tam árúw kîzîșkanda, tîkîr-tîkîr bír araba sesí eșíttík. Kórsek, ne kóriyík? Arkadașîmnîñ anasî-babasî alar șólden músúr toplamaktan erte-erte kaytayatîrlar. Bíz șașîp, „way, anam” dedík. Arabanî azbarga tarttîlar. Arabanîñ sandîgîna karasak, heșbír músúr yok. Bírden-bírge, bír șuwalnîñ íșínden bala sesí eșíttík. Șașîp kaldîk. Dîkkat etíp seslesek, bír bebiy ğîlay. Bírí-bírímízge karadîk. Arkadașîmnîñ anasî:

- Yúksel, saga músúrlíkten músúr yeríne bír bebiy ketírdík, dedí.

Yúksel șașîp kaldî. Anasî sallana, șîrayî kașîk, ayak ústínde zor tura. Músúrlíkte dogîrgan eken, amma bonî óskende añladîk.

Men ğuwura-ğuwura, aldîma-artîma karamay úyíme yetíștím. Anama kórgenlerímní añnattîm. Ğalbara-ğalbara ayttîm:

- Neniy, sen de maga bír bebiy tapsa!

- Way, balam, bebiyler sade músúr toplaganda tabîla eken, dedí.

- Sen de, Yúkselníñ nenesíndiy, músúr toplamaga ketse!

- Bízím músúrímíz yok, dedí de, mení inandîrdî.

Arkadașîm nenesí ğaș, Yúksel tongîșî. Mením nenemníñ „yașî ellí, hálí bellí”, men kenğesímen degendiy, sekíz bebiy dogîrgan. Men kenğesímen, demek ke aralarînda fark bar. Sade óskende bútún meselení añnadîm.


Talaka

Azmiy, Mobin, Abláziz, Abdulkerem, Abatiy, Asan, Siytosman, Abdurepiy, Mennay, Ibray, Sóyín, Musuret, Siydamet, Hağí-Asan, Galip, Menișa toplașîp Ibadula akaynîñ úyínde talakaga yetíșkende, baya kúntabak túyílíp úyílgen edí.

- Íșíñíz kolay bolsîn!, dep ğașlar kírgende, bírden bútún talaka ğanlandî.

Kîzlarnîñ analarî:

- Saw bolîñîz! Ğúríñiz! Buyurîñîz!, dep kolîmîzga bírer șîbîk tuttîrdîlar.

Herkez men barabar pata-kut, pata-kut, pata-kut etíp kúntabaklarnî túyíp-tuyíp ózímízní kósteremíz. Karap turgan Sabesultan Siytosmanga:

- Ragîpnîñ arepenasînda „Siytosman saray saldîrgan” dúrkísín șalgan edíñ. Haydî, Siytosman, óz dúrkíñní șalsa!, dep ayttî.

Oyerde, Siytosman óz dúrkísín șalmaga bașladî:


Siytosman saray saldîrgan

Amet, Memet, Siydamet,

Ziynepníñ șalî,

Amet ketse ne bolîr

Ziynepníñ hálí?

Bírden, Ragîp, „Túșúnmeñíz Ziynepke”, dep șîktî:

Sen Ziynepke túșúnme,

Ózíñe kara,

Sensíz-mensíz tabîlîr

Ziynepke koğa.

- Way, bír kîskadan boldîñ. Bo dúrkíníñ soñrasî yok mî?

- Bar „sorasî sorpa, koyîsî botka”, dep Siytosmanga karadî.

Herkez tîñîp, gene pata-kut, pata-kut etíp șalîșkanda, kolîna bír karbîznî eșíp-teșíp, kertleștíríp, oylap, penerlík etíp katîmîzga Emurla akaynîñ Sabriyí, Septar akaynîñ Temindarî, Mambet akaynîñ Ereğebí, Mustafa, tírkeleșíp keldíler. Kelgenlerí men, penerlíkní kîzîldatîp-kîzîldatîp talakada ballarnî óșíktírdíler. Awuzîñ suwîn șîbîrtkan Menișa man Galip, penerlíkke merak etíp, dayana-almadan:

- Ola, Sabriy, penerlígíñní teran maga da berse, dedí.

Sabriy korkîp, penerlíkní Kaniy daday betke akettí.

- Bermiyğem, bermiyğem! Men ogîrașkanda, sízler it suwara edíñíz, dedí.

- Ola, bașka karbîz tapmadîm. Kara, talakada ne-gadar kúntabak túydím. Sen allegím bolağagîña taa árúw șîșîldagan awuzîña kara, kartbabañ man koyînlașîp ğatkanîñ bellí, awuzîñda tîș-mîș kalgan yok, dedí.

Bo tazírní eșítken Sabriy, Galipke pay șîpladî. Galip te, astta kalmay:

- „Tíșșíz babî, ğîmîrta kabî”, dedí.

- Șotîk!

- Șotra!

- Șóp ayak!

- Kamît bağak!

- Șișko patlîgan!, dep baya idalaștîlar.

Dargînlîklarî dagîlgan sun, Sabriy bek emiyetlí penerlíkní Galibíñ kolîna tuttîrîp, „Adaș, adaș, ólgenșík arkadaș” dep, ekewí de kol beríp hakklaștîlar. Dîkkat etíp, sol betímde turgan balaga karasam, uzun entár kíygen.

- Ola, sen kîzsîñ mî? dep takîlganda, ğalp etíp betíne karasam, ekí hapta ewel súnnetke otîrgan Kursat Rahim ekenín kórdím.

Súnnet az kelgendiy, ekí kózínde de terskiyde bar. Anasî, Nefize, balasîna takîldîm dep, darîlîp, árúw etíp itmanîmnî berdí. Talaka pítkende, Șekzade kuwanîp, talakada kíșílerníñ aldîna, bír síníge salîp, pîrînda píșken kabak ketírdí. Bírer parșa kabak bólíșíp: „Buyurîñîz mísapírler, súpíríñíz bízímkíler”, dep așap, akșam penğírede kîzlar man konîșağagîmîzga, ah, ne-gadar telașlandîk!