Bazî ádetler-Belkis Sena Bilal

Taa eskí zamandan insan hayatîn túrlí-túrlí ádetler men totîrîp yașayîșîn gúzelleștírmege șalîșkan. Her olayga, ifadesín kelíștírgen. Bazî seper kúlgen, bazî seper ğîlagan, gene yașamanîñ șáresíne karagan.

Doksan kelmiy, torgay șîrîldamay,

Toymay óksíz ğîrlamay


Nawrez

Súrúw-súrúw ğașlar ílík báhární kayîrlap, úy-úyden Nawrez kayîrlap ğúreler kollarînda tolî top-top șeșek men. Bayrak ta șewúreler, sallana. Bonday bír súrúwde bolgan Mustafa, Sağit, Rahim, Aziz, Neğíp, Yakup, Temindar ğașlar bízge de kelíp Nawrez ayttîlar.

Nawrez keldí kóríñíz

Kórímlígín beríñíz

Ğennet bolsîn ğeríñíz

A-za Nawrezím múbarek.

Yaz keldí yaban,

Tígíldí yerge saban

El hayatu vel iman

A-za Nawrezím múbarek.

Yaz keldí ğarîk boldî,

Haywanlar arîk boldî,

Kónlerí șarîk boldî,

A-za Nawrezím múbarek.

Șeșmeden suwlar agar

Ğeñgem kapîdan karar,

Tokîzga șewre tagar,

A-za Nawrezím múbarek.

Úyím aldînda bakșa,

Aktar tatam bír bokșa,

Ya marama ya akșa,

A-za Nawrezím múbarek.

Hawalarda ușar kaz

Men aytayîm, ózíñ yaz,

Íște keldí bahar-yaz,

A-za Nawrezím múbarek.

Íșke bașla ğam akay,

Ğata berdíñ altî ay,

Tur aya’ña șarîk tart,

A-za Nawrezím múbarek.

- Way, saw bolîñîz ğam bal’lar, bír árúw Nawrez ayttîñîz! Ne árúw sesleríñíz bar, ne gúzel bízní ğanlandîrdîñîz! Șúndí men de sízíñ bayragîñîzga ózím íșlegen bír șewre tagağam, dedí. Ay, akay, sen de ğașlarga ğewez ketíríp ádet etse~!

- Elbet, elbet. Șúndí Yakupka berdím.

- Saw bolîñîz, bízní bek kuwandîrdîñîz! Endígí șólge șalîșmaga șîgağakmîz, dep selamlașîp ayîrîldîk.


Kîdîrlez

Kîdîrlezde kîzîlșa kumannîñ boyînday bolağak

Báhárníñ bír bayramî taa bar, o da Kîdîrlez. Kóyde ğașlar gene toplașîp, șólde șîkkan yeșíllíklerní mújdelep ğúreler. Bútún ğemaat bírí-bírílerín sîpîraga șakîrîp helallașalar.

Her sene Kîdîrlez 6 mayîsta túșe. Ğamílerde balalarga-balabanlarga sîpra salîna, herkez elínden kelgenín ketíre. Kuwanîp-kuwanîp, bereketke ğorap duwalar etíle.


Tepreș

Kîdîrlezíñ bírínğí haftasînda ğuma kúnínde tepreșke șîgîla. Etraftan, bútún kóylerden mísapírler kele. Her yer șímenlengen, kîral tereklerí șeșek așkan. Bútún mísápírler zewuklanalar, kuwanîșlarîna kún tiymiy. Kîzlar salînğaklarda sallanîp ózílerín eglendíreler. Ğașlar kuwetlerín denep kúreș eteler. Ekíde-bír kîzlar bolgan betke de karaylar, mením kúreșkenímní kórgen bar m-eken, dep. Atlar-arabalar bírí-bírí men șabîșalar. Ne desm de, zuw-șuw, kîy-kaleket „maylî kóbete, semíz et” degendiy.

Zewuklanganda sáátler șalt geșe, ekíndíníñ kelgenín tuymay kalasîñ. Ne yazîk, tepreș pítiyatîr. Kelgenler moñ-moñ úyleríne kaytayatîr. Mîtlak, arabalarî man gene șabîșağaklar. Gene de, soñî kayîr bolsîn dep tíliyík, bașka tepreșlerge de ketmek Allah kîsmet etsín dep ístiyík.


Níșan

Ğașlar man kîzlar kóríș-almay edíler. Patta-kútte, toy bolganda, ğîyînda toplașkanda șîñ man tuygîlarîn kóstere edíler. Ne-gadar sîkî tutîlsalar da, tuygîlar gene tuygîlardîr.

Ğașlarnîñ kóbísí bírí-bírílerín bílmeden-súymeden, ğawșîlarîñ lafî man úylene edíler.

Íster-ístemez Sádipeníñ de „sóz-bír-Allasîna”, testímal man șewre alîp akaylar keldíler. Ekí haftadan níșanî bolağak dep ázírlík kóríne. Kúnler geșken sun, níșanî da boldî. Ekí yaktan, hálleríne kóre, bakșîșlar ğíberíldí.

Bír aydan sora, añnașmaga kóre, „satuw” aketíldí, bo mana man da toyîñ kúní kesíldí, bír haftadan „elweda ğîyînî” bașlayğak. Ázírlíkler kolaylaștî.


Elweda ğîyînî

Sádipeníñ sóz bír Allasî man toyî tez bolağagîñ kaberí yîltîrîmday bútún mahállelerge yetíștí. Kóyímízníñ ádetíne kóre, toyî bolağak kîzga, kîsîmlarî mísápír ğanî yasaylar. Șímdí sîra tiyzesíñ kîzî Amennaga keldí. Ğuma kúní Sádipeníñ húrmetíne „elweda ğîyînî” yasaylar. Mahálleden saylap-saylap baya kîz șakîrdî. Zawallî kîzlarga zewuk bek tansîk. Bo ğîyîn man onlarga bír kun taa tuwdî. Onîștan kîzlar kuwanîp, kíyíníp-kușanîp keldíler. Bír karasalar, Sádipe kelgen yok taa. Way, ne árúw.

- Aydîñîz, kîzlar, șo Sádipení șîñ aytîp ğîlatayîk. O bolmaganda súyerí bolîp-bolmaganîn bílmiymíz.

- Ayse, Amenna, bek akîllî-akîllî konîștîñ, amana taa akșam bașî. Ne bolîp, ne bolmayğagîn kaydan bílesíñ? – dedí mahállemízníñ Nurlipe kîzî.

- Ne boldî, boldî. Korkîdan boldî dermíz, taa. Bíz ádetímízní yasayîk.

Añlașkan soñ, keșíkmiy Sádipe de keldí. Íșker odasî kîz man tolî. Bírí-bírílerí men hoș-beș etken soñra, bazîlarî set ústínde, bazîlarî kasîr mínderlerge șoñkayîp otîrdîlar.

- Way, ne gúzeller! Bír kórgende, bír kere taa kórgendiy bolasîñ. O entárlerí, deseñ, ne kadar gúzel!

Katipeden, atlastan, yúpekten, dobralkîdan, bazîlarî kîrmalî-kîrmalî, bazîlarî pastalî-pastalî, bazîlarî túz tígílgen, amma hepísíñ entárí uzun-uzun, belde gurdilalar sarîlîp, tap artka, tap ğanga sarkîtîlîp baylangan, ayakta sîrlî-sîrlî terlíkler, bașta oyalî-oyalî șemberler, gírepler, túrlí-túrlí agraflar, uzun șáșlerí ğím-ğím ğîltîray. Peș artînda bír koñșî kîzî otîra, óksíz, entárí agargan pasmadan, rengí bellí tuwul. Etrafîndakî kîzlarnîñ entárleríne karap, merak etkení úșun, óz-ózíne ğesaret bere:

- Onlarîñ entárlerí menímkídiy pasmadan bolmasa, koraz bolîp bakîrmaylar, ya!

O dakkada konakbay kîz ayttî:

- „Óz aramîz Kenğe-Amet, maylî kóbete, semíz et” degendiy, aydîñîz kîzlar, zewuklanayîk!

- Zewuklanayîk, amma ğaș yokta zewukîmîznîñ dadî-tuzî bolîr mî?

- Bolîr, ya! Nege bolmasîn? Mína, men sízge ğaș ketíriyím, dep hayattan bír sîbîrtkî ketíríp, íșker odanîñ kapîsîna kadadî. Mína, bo, ğașlarîñ yerín tutağak.

- Aydîñîz, aydîñîz, șîñlașayîk! Sadipe bízden, bíz ondan, elweda alayîk!

Atîn eșítkende, Sádipe kózín bakrayttî da, șîñlar bașladî:

Kîzlar:

Barganda baktîñ așîlsîn,

Ğúrgende ğolîñ,

Anayîñnî sagînsañ,

Ne bolîr hálíñ?

Sádipe:

Ah, degende, kózyașîm,

Mañnay terím,

Yoktîr mením, aykîdî,

Kunayğak yerím.

Kîzlar:

Peslígen ektím korama,

Koklamaga,

Ózim akam saw bolsîn,

Ğoklamaga.

Sádipe:

Tasawurîm talk boldî,

Kenesím kerí,

Napíle eken ğúríșím

O kúnden berí.

Kîzlar:

Ázírlegen herșiyíñ,

Túyíldí pîrtîñ,

Ka-típ tașlap ketersíñ

Babañnîñ ğurtîn?

Sádipe:

Saruwlî tóșek boș kalsîn,

Kurmalî perde,

Ekí kolîm yakada,

Yaw mahșerde.

Sádipe șîñ arasînda mañgîr-mañgîr ğîlay.

Kîzlar:

Mógedegíñ búlkúldiy,

Keteğeksíñ,

Anayîñnî emanet

Kímge eteğeksíñ?

Sádipe:

Maga sebep bolgannîñ,

Ğaw kessín tílín,

Ulî kíyew bolmasîn,

Kîzî da kelín!

Arada sîpra ázírlendí. Bașta kasîr ústíne bír ğamawlî eskí salîndî, ufatîlgam múbarek parșasî basîlmasîn, dep. Soñra gemaát sîprasîn yerleștírdíler. Bír gúzel órtí ğabîp, bír síní ústíne parșalap-parșalap kóbete salîngan. Bírer parșa kóbete men kamîș balîñ suwuklîgîn íștík. Tamam sîpra duwasîn etiyatîrganda, kîyamet kopkanday bír gúrúltí eșítíldí, penğíreler zîngîrdamaga bașladî. Zanettík ke zelzele bolayatîr. Oyse, ğîyînnî awlap, ğașlar kelgen ekenler. Úy sabîsî kótekleșúw-ne bolmasîn, dep, korkîp, tîșka șîkkan. Ğașlarnîñ șînlamak ístegenlerín úyrengen, úyge kíríp:

- Aydîñîz, tîșka șîgayîk, ğașlar kelgen, dedí. Bek idetlíler, bír felaket șîkmasîn!

Bașlarîmîznî bír karîș șașaklî șallarîmîz man órtíp, ğeñgelerímíz men úyníñ bír kuytî yeríne șîktîk. Ğașlar kerbíș, tezek, talaș, taktadan otîrmak úșún setler kurîp ázírlegenler. Bízní kórgende de bek kuwandîlar. Ğașlar Suliman, Fikiret, Nazif, Salím, Yalçin. Hiyğanlanîp bașladîlar:

Mína selam aliykím,

Kîz degeníñ naz,

Defteríñníñ setíne

Bízní de yaz.

Șímdí aramîzda bek usta șîñșî kîzlar bar: Sudiye, Sabiha, Ayșe, Teslime, Tesella, Gúlșen ğewapladîlar:

Kara kurma, kestane,

Kel așayîk,

Bíz eșíkte, síz tórde,

Șîñlașayîk.

Gúl bakșaga barayîk,

Gúl așlayîk,

Lakîrdînî tașlayîk,

Șîñ bașlayîk.

Usta kîzlarîñ șîñ man bergen ğewaplarî ğașlarnî șașîrttîlar. Ğașlar Ğeñgiz, Ílmiyan, Iliyas, Amet, Yunus, Ferit, Ismail, Habiyíp dewam ettíler:

Mína selam aliykím,

Bíz de keldík,

Kartnî, ğașnî toktatîp,

Selam berdík.

Kîzlar Perihane, Tevide, Zila, Mugiy, Zóhre, Remziye, Repiye, Múnever:

Aliykím selam, koș keldíñ,

Sen ekensín,

Bakșelerde așîlgan

Gúl ekensín.

Ğașlar:

Kaswetsíz bașîñnî

Kaygîga salma,

Bașkada kózín bar bolsa,

Fíkírge dalma.

Kîzlar:

Mende kaálíp dogîrî,

Sení de bílmem,

Senden bașka kíșí men

Oynasam kúlmem.

Ğașlar:

Úș yúz șeren ústínde

Beș yúz karga,

Íssíndíríp sen mení

Heș salma zorga.

Kîzlar:

Abadanlîk men bílmem,

Kibarlík satmam,

Bolîr-bolmaz kíșíge

Aylanîp bakmam.

Ğașlar:

Abadanlîk bar sende,

Hem kibarlík,

Yoksam babañ șokay mî?

Ne-gadarlîk?

Kîzlar:

Ğíber atîñ otlasîn,

Kawdan șalsîn,

Sarî mîyîgîñ, kók kózíñ,

Otka ğansîn.

Ğașlar:

Úyíñ aldî úyken ğol,

Geșermen kîya,

Bír yaramaz akañ bar,

Șîbîrdî tuya.

Kîzlar:

Kîbladan kel de, sîrtka ket,

Tuymasîn álem,

Keleğegíñ belletíp,

Al kolga kalem.

Ğașlar:

Erenlerge koș kadím,

Ğamíge șîrak,

Sewdalîk man aykîdî,

Geșeğek merak.

Kîzlar:

Karday biyaz top șeșek

Kabírde solsîn,

Ewliyalar, erenler

Duwagî bolsîn.

Ğașlar:

Sewda sersem, makazdan

Ólmiy eken,

Kóz kórmese kaálípke

Kelmiy eken.

Kîzlar:

Ayîrîlîk yazgan Mewlam,

Sewgíli yárem,

Kawușkanday bír kúnler,

Bolgaydî barem.

Ğașlar:

Sîyîrșîk bolîp uyíñe

Yuwa tepsem,

Kíyew bolîp anayîñ

Kolîn ópsem.

Kîzlar:

Balaban azbar íșínde

Miywa terek,

Sendiy etken bír kíyew

Babama kerek.

Ğașlar:

Ğawun ğawsa suw agar,

Kușlar kanatîn kagar,

El sózíne karasañ,

Bóten, ateșke ğagar.

Kîzlar:

Gúlterekní așlama,

Túșínmiy íș bașlama,

El sózíne aldanîp,

Eskí dostîñ tașlama.

Ğașlar:

Ğol boyînda úș koray,

Kólgesínde boztorgay,

Yáremní sagînganda

Kózlerím ğolga karay.

Kîzlar:

Yúpek kușak beldedír,

Șașaklarî ğerdedír,

Dúniya tolî ğaș bolsa,

Mením kózím sendedír.

Ğașlar:

Mayîs keldí, kirazlar

Kîzarîp píșe,

Sen men kúlíp ğúrgením

Esíme túșe.

Kîzlar:

Sensíz maga zewuk haram,

Kúnler geșmiy,

Óleğekmen dertíñden,

Aș-suw íșmiy.

Ğașlar:

Sen așagan yemekten

Men de datayîm,

Ekí dúniya bír kelse,

Seníñ bolayîm.

Kîzlar:

Búgún yemek píșirdím

Kazanga salîp,

Súyseñ mení ístersíñ,

Babama kelíp.

Bírí-bírílerí men șîñnașa-șîñnașa Sadipeníñ „elweda ğîyînînda” bașka ğañî dostlîklar baglandî. Tîpkî „bírew ólmiy, bírew kún kórmiy” degendiy.

Súyeríme barmadîm,

Elweda ğașlîk,

Tez men toyîm bolağak,

Elweda kîzlîk!


Toyga, toyga, botka tîrnamaga

Toy úyí tem-temíz. Duwarlar biyaz kíreș men îslangan. Ğerler Sarî balșîk man temízlengen. Oșak bașî pîrîl-pîrîl pîrîlday. Her yer sîğak, tam yaz hawasî. Haș-hașlar, karanfiller, altînșîklar, akșam-sepalar, naneler, túrlí-túrlí renklí gúller koralarnî yakîștîralar.

Toy kúní keldí. Ayka míníp, Kadîr degen torîn, ğañî ósmelí ğaș, bakîrîp-șakîrîp bútún kóydeșlerní toyga buyura:

- Buyurîñîz, buyurîñîz,

Toyga, toyga,

Bilal akaynîñ úyíne

Botka tîrnamaga,

dep herkezní toyga buyurîp turmadan tekrarlay.

Dawulğîlar dump-dump etíp keldíler. Konakbaylar ekí arada ğúríp șakîrtuwlarnî yerleștíreler. Bír apakay șalmaga bașladî.

Uzundîr Salgîrnîñ boyî,

Óz tuwganîmnîñ da toyî,

Kîbladan, Keríșten,

Ğan kóyden kelír

Tuwganî da, árúw de soyî.

Altmîș beș, yetmíș beș tuwar,

Ayda da Salgîrdan suwar,

Beș parșa et kazanga koyar,

Batîrîp-batîrîp așar.

Insannîñ ómírí píter,

Ekí toy barabar keter,

Bíríne barîp ta bírínden kalsañ,

Elbette, elem de eter.


Toy bașladî

Bútún mísapírlerge konakbaylar ayîrî-ayîrî saygî kóstereler, sîrlî-sîrlî pílğandan kawe buyur eteler, turmadan kîbîr-kîbîr kîbîrdaylar. Bír aklamda bírkaș apakay kona ústínde kamîr ğayîp „katlanșîklî kóbete” píșíreler.

Búgún kîzlar úșún yașatmak. Íșker úyde kîzlar ústíne uzun-uzun ánter, ayaklarîna pápíș kíygenler, șáșlerí órúwlí-órúwlí, renklí oyalî gírepler, bașînda inğe-inğe șemberler, șeș-șewre set ústínde otîrîp kóbete zewukîn bekliyler.

Ortalarînda kelín Sádipe uzun al kadipe entarín kíyíp, bașînda șașaklî inğe șal, ayaklarîna karasañ, napíle! Síptí kíygen kondîrasî ayaklarîn bek sîga. „Hayat sení, kîzlar man alákalarîm pítiyatîr, endígí apakaylarîñ korantasîna kíreğekmen”, dep túșúne. Úyde kîzlar mane aytîp oynamaga bașladîlar. Onlar Pakize, Nadire, Katiğe, Moniser, Zekiye.

Mane manení așar,

Mane bílmegen kașar,

Men bír mane aytayîm,

Dertlerge derman așar.

Úyím aldî gúlterek

Ğel eskende sallana,

Yáreme bírșiy bolgan,

Bílmem neden nazlana?

Yeșíl kíyseñ yarașîr,

Al kíygende karașîr,

Alnî tașlap mor kíyseñ

Bútún álem sorașîr.

Bír dalda ekí kiraz,

Bírísí al, bírísí biyaz,

Kettí yárem, kelmedí,

Ayîrî túștík bíz bo yaz.

Bakșelerden kelsínler,

Sení maga bersínler,

Bír kereșík sarîlsam

Ístese óldírsínler.

Keten kólmek tígemen,

Kenarlarîn búgemen,

Yárem kettí, kelmedí,

Hasretlígín șegemen.

Kîzlar sîra man mane aytîp oynaylar. Ğașlar tîșta turîp kîzlarnî sesliyler.

Yúpek kușak tagîndîm,

Men yáremní sagîndîm,

Penğíre șakîrmaga

Óz ózímden sakîndîm.

Ğol boyînda tegenek,

Entarîm benek-benek,

Mením yárem yok mínda

Maga ğilwe ne kerek?

Mane-mane, manem yok,

Men ğañgîzman, kímsem yok,

Sení kóríp wurîldîm

Bo dertíme șáre yok.

Men de keldím bo toyga

Ğawun ğawdîra-ğawdîra,

Ózím șírkín bolsam da,

Ğilwem ğașlarnî ğaga.

Kîzlar dínnenmege toktadîlar. Ğașlar da șúndí kîzîșîp-kîzîșîp túrlí-túrlí hawalar dawulğîlarga sîmarlap, oynap-șalîp zewuklanmaga bașladîlar. Aman, ne zewuk! Șúndí kîzlar ğașlarga siyir eteler. Kóp wakît ğașlar șalgîğîlarnîñ artîn úzmedíler. Arada-sîrada kîzlarga sîpra salîndî.

Ğemaát sîprasîn yerleștírdíler. Ústíne gúzel oyalî bír ortî salîp, soñra bír síní ústíne parșalap-parșalap katlanșîklî kóbete salîngan. Bírer parșa kóbete men bírer kade kamîș balîñ suwuklîgîn íșíp-toyîp, „Ya Rabbim șúkúr” dep sîpra duwasîn ettíler. Bútún mísápírlerge sîpra salîndî. Arada-sîrada ğașlar da, apakaylar da ortalîkka șîgîp sîmarlagan hawalarîna oynadîlar. Ğanîm, herkez kiyípínde.

O-gadar șenlíkten soñra, dawulğîlar teran dínnemekke toktadîlar. Nefeslerín alîp, ráhát-ráhát ótmeklerín așamaga bașladîlar. Bírer pílğan kaweníñ katíríne tabakalarîndan tútún alîp, bírer-ekíșer ğígára yasap, tatlî-tatl- dumanlattîlar. Baya máhál geștí. Bírden-bírge șakîrtuw hawasî șalmaga bașlandî. Mísápírler keldíler.


Túrúk mahállesíñ ğașlarî

Bo seper, Túrúk mahállesínde otîrgan ğașlar keliyatîr, bír balaban súrúw. Aldlarîna konakbaylar șîktîlar. Karșilașmalarî gúzel boldî. Men de, bír kóședen pîsîp-pîsîp karadîm. Bek abaylamadîm. Dăkkat etíp karaganda kímlíklerín bíldím de kuwandîm: Ibazer, Rifat, Mamut, Beniyamin, Erdin, Șefket, Ramiy, Femiy, Osman, Suliman, Nebil, Hasan, Enver, Huseyin, Ersin, Kázim, Erdal, Akkî, Ğemhur, Niyat, Abedin, Ğevat, Visel, Ayhan, Beyhan, Neğip, Yaya, Çetin, Orhan, Kámuran, Birol, Erğan mením tanîganlarîm toyga kelgenler. Bek árúw. Hoș-beș etílgenden soñra, ğașlar șalgîğîlar man konîșîp, konakbaylardan ízín ístep, dúrkíler sîmarlap oynap-șaldîlar. Bașta „Dertlí kawal” șaldîlar toplașîp, sora kalganlarîn.

Dertli kaval

Dertli kaval, gönlüm gibi inle dur,

Yüreğimnin acısını unuttur,

Bașka ilde unutmaz bu yareler,

Inle, kaval, dertlerimi sen sustur.

Bu da yeșil bağ, aman, o bağ değil,

Bu da yeșil dağ, aman, o dağ değil,

Ne deyim, ah, annem-babam sağ değil

Inle, kaval, dertlerimi unuttur.

Hani, nerde yıkandığım dereler?

Hani, nerde tırmandığım tepeler?

Meshut bir kuș idim, nerdedir ovam?

Inle, kaval, dertlerimi sen sustur.

Karanfil öylüm-öylüm

Karanfil öylüm-öylüm

Geliyor selbi böylüm

Selbi böylüm gelince

Șen olur benim gönlüm.

Refren:

A, a, a, a,

Baygınlık geldi bana

Yar yandım sana

Hiçbir haber vermiyor

Șu yarem bana.

Karamfilsin, bibersin,

Yar ne kadar dilbersin,

Dilberlikte yok fayda,

Yakıp-yıkıp gidersin.

Karamfil bucak değil,

Caba duracak değil,

Alacaksan al beni,

Sevda oyuncak değil.

Karamfilim, buğdayım,

Sen çiğne ben yudayım,

Senin tatlı dilini

Ben nasıl unutayım?

Șu dayler

Șu dayler olmayaydı,

Yapraklar solmayaydı,

Ölüm Allahtan gelir,

Ayrılık olmayaydı.

Gidin, bulutlar, gidin,

Yarime selam verin,

Eger uykuda ise,

Uykusun helal edin.

Șu gelen kayak mıdır?

Yelkeni yayık mıdır?

Içinde yarim olsa,

Ağlasam ayıp mıdır?

Gemi gelir yanașır

Yarem beni dolașır,

Aynı, rüyada gibi,

Sevgililer kavușur.

Denizdeki balıklar

Denizdeki balıklar

Okkalıktır, okkalık,

Annem beni evlendir,

Yeter bașıma bekârlık.

Bahçelerde kestane

Dökülür tane-tane,

Bin bir yaren içinde

Benim yarem bir tane.

Denize dalayım mı?

Bir balık alayım mı?

Doğduda Çolpan yıldızı,

Aya yalvarayım mı?

Kanariyam

Benim güzel kanariyam,

Sana ben hiç doyalmam,

Severim seni candan,

Benim güzel kanariyam.

Suya giderim, suya,

Elmayi soya-soya,

Gel kucama güzelim

Seveyim doya-doya.

Geliyor yar, geliyor,

Güzelim de geliyor,

Benim yaremnin sözleri

Yüreğimi yakıyor.

Sana hiç doyalmam,

Yar, severim seni candan,

Bakıșların pek yaman

Ah, ne süslü kanariyam.

Kelgen Túrúk ğașlarî heș ğatsîramadîlar. Saygîlarîna, terbiyelerine herkez suklandî. Írkílmeden, șalgîğîlar man barabar șalîp, turmadan oynadîlar aylanîp-úyrílíp zewukka toyganșîk. Dínnenmek úșún toktadîlar. Azbarda taktadan yasalgan setlerníñ ústínde otîrdîlar.

Bo arada, konakbay ğașlar síní ústíne salîp hepísíne bírer parșa kóbete, bírer kamîș balîn suwuklîgîn buyur ettíler. „Afiyet olsun” dep eșítkende așamaga bașladîlar.

Bízge de, Túrúk mahallesíne ketkende, balaban saygî kóstereler. Arkadașlîgîmîz bír mínsíz, árúw.

Akșam keldí, ğașlarga kún tuwdî. Úy aldînda, ay ğarîkta penerlík dep, dórt penerlík ğana. Kîzlar man ğașlarîñ arasînda baș konakbay ğúre, „bír ğaș bír kîzga yaklașmasîn!” dep. Bírden-bírge kóp șîñlar bașladî.

Sîra man șîñlar bașlayğak, dedí konakbay.

„Ey hayya” dep bașlaylar:

Ğașlar:

Mína, selam aliykím,

Koș boldîk kîzlar,

Bo toyga kelgenímíz

Kímlerge șikáar?

Kîzlar:

Aliykím selam, koș keldíñ,

Ah, bírtanem,

Atîñnî kayda baylayîm?

Tuyağak álem.

Ğaș:

Bíz bír kelgen mísápír

Kalípten tayîp,

Kaysîñîzga konayîm

Kanatîm ğayîp?

Kîz:

Al desem de așîlîp

Ğol berdí deñíz,

Mísápír bolgan kedaylar

Koș keldíñíz!

Ğaș:

Bír kórgen bílíș eken,

Ekínğí tanîș,

Merak etseñ soyîma,

Kel de karîș.

Kîz:

Way, aytarsîñ ğewapnî,

Kalíbím kînmay,

Ózíñní kóríp ólmiyím

Bír konîșmay.

Ğaș:

Boyîña kóre șáșíñ bar

Kúlte-kúlte,

Dóst ekeníñ bíliyím

Bír ğawlîk sílte.

Kîz:

Túsíñní ber de, túsím al,

Piy bolîp kalsîn,

Eșítkenler „hakk” desín,

Kórgenler ğansîn.

Ğaș:

Dúșman aytar, artîñdan,

„Dóst” yúzíñe

Bek inandîm, súygílím,

Bo sózíñe.

Kîz:

Dúșmanîñnî bellep ğúr,

Deriyaga dalma,

Kóp kíșíge aldanîp,

Kapletke kalma.

Ğaș:

Așîklar aytar íș dertín,

Sewdalar ğîlar,

Dóst kadírín bílmegen

Síyír eter kalar.

Kîz:

Așîklîknîñ aldî árúw,

Soñî da yaman,

Way, sewdalîk bek zordîr,

Ah, aman-aman.

Ğaș:

Sensín mením súygílím,

Súygende yárem,

Kawușkanday bír kúnler

Bolgaydî barem.

Kîz:

Awdarîlmaz mermer taș,

Temsílmez kaya,

Tíklep kelseñ kapîma,

Ğíbermem zaya.


Kîna toy

Búgún herkez „Saba ola, kayîr ola” dep turdî. Herkez faydasîn kóstermege túșíne, oga kóre íșke dawrana. Aklamga kírgende, bír kóșede, bír dawul, bír zurna, ekí dare kórdím, íșímden „sahiblerín bekliyler” dedím. Dedím de, kózím așîp ğumganșîk șalgîğîlar da keldí. Kelír-kelmez șalmaga bașladîlar. Dawulnîñ sesí her yerge ğayrandî. Herkez ttîpîrdamaga bașladî. Kîzlar sîra-sîra kelíp íșker úyge toplaștîlar. Búgún „kina toy”, kelín bolağak kîzga da kîna ğagîlağak, taa neler-neler. Saw bolsak, búgún hepísín kóríp yașayğakmîz. Kîzlar, hepísí bírí-bírínden gúzel, kíyíníp-kușanîp kúyğanlanîp setlerníñ ústíne otîrdîlar. Zawallî ğúreklerí lapîr-lapîr lapîrday. Dawulğîlarnîñ șalgan dúrkílerí kîzlarnîñ tuygîlarîn taa bek te óstíre. Bazîlarnîñ kózlerí torlana. „Her insannîñ kalíbínde arslan ğatagî bar”, tuwul mî? Ğașlîkta dúrkíler, șarkîlar, maneler, șîñlar taa kóp gúzel-gúzel túșlerge betke akete. Ka-tseñ et, eğelden ewel onday! „Onday kelgen, onday keteğek”.

Kîzlar túșíníp-tașînîp turgan soñ „Ay, șalașîm, șalașîm” dep oynamaga karar aldîlar. Ortalîkka beș altî kîz șîgîp „Ay, șalașîm” dep oynamaga bașladîlar. Kîzlar Mónise, Nasiya, Saliya, Kerime, Rahime, Nayile, Eriyane, Seyan.

Șalașîm

Ay, șalașîm, șalașîm, șalașîm,

Kúlge píșken kalașîm

Sen șalașka kelgende, kelgende,

Tay soyarman, asabay.

Tatar așî píșíríp, píșíríp,

May kuyarman, asabay.

Úyím aldî șukurșîk, șukurșîk,

Șaytan kazgan, asabay.

Ekímíz de bír boyda, bír boyda,

Mewlam yazgan, asabay.

Oynap-oynap kîzîștîlar. Penğírege bírkaș ğaș keldí. Șúndí de „Onekí órdek” dúrkísín șalîp-oynayğaklar. Onlar Ferkunde, Remíziye, Sabiya, Nadiye, Óriye, Selviye hem Revet.

Onekí órdek

Ónekí de órdek arasîndan

Tanîr mîsîñ atasîn?

Ózíñ ğígít șakîrarsîñ

Ózíñ ğatîp yuklaysîñ.

Keșe geștím karaltîñdan

Kemane men, dare men,

Mína búgún, mína yarîn,

Alîrman dep ğúremen.

Karaltîñdan keșe geștím

Kórínmiysíñ, kórímsíz.

Aylar batmay, kalklar ğatmay,

Ka-típ keldíñ, ğúreksíz?

Men kóyíñe barganda da,

Sen kalawda turganda,

Aytar edím men saga,

Ğîlar edíñ sen maga.

Ay, búlbúlím, way, búlbúlím,

Kayda kaldîñ súygílím?

Atsîz kaldîm men barmaga,

Kanatîm yok ușmaga.

Geșken kuștan, karîlgaștan,

Men yáremní sorayman,

Ána búgún, ána yarîn,

Úmútleníp yașayman.

Sekíríp túștím, buzlar teștím,

Buzlar teștím, suw íștím,

Kelmegeydím bo dúniyaga,

Ne óstím de, ne kórdím.

Kîzlar șalîp oynamaktan toktadîlar. Kelín kîzîñ ğeñgesí bír rakle ketíríp, odanîñ ortasîna salîp kelínní otîrttî, bașîna tellí-pullî șember órttí. Bașta Zapóre ğeñgesí kînanî yasap ketírdí. Bírkaș kîz kina ğagîlağak Sádipeníñ katîna keldíler. Herkez dîkkat man karay. Kelín bek kúyğanlî. Yalîp-yalîp kîzarîp Uzunlarlî Zapore ğeñgesíne bașta oñ kolîn uzattî. Yawaș-yawaș ğeñgesí, bírliy-bírliy dîkkat man beș parmagîn kînaladî. Teran ara Bergen soñ, toktap, bír kîzîñ șalgan dúrkísín sesledíler. Sora, sol kolîn da alîp beș parmagîn kînaladî, awușîñ ortasîna da, kolnîñ ústíne de kina ğaktî. Kelín, kînalî parmaklarîna karap, kuwanayîm ettí. Kîzlarnîñ kanlarî kîzîșa. Ayse, eglenmek úșún „Yazga șîksam, úy salsam” dep oynap bașladîlar. Onlar Súreya, Gúlten, Keriman, Neriman, Beyza, Enar, Niyar.

Yazga șîksam

Yazga șîksam, úy salsam,

Kîramet ğapsam, ah, ah,

Alîr edím bír kîzșîk

Borîșka tapsam, ah, ah.

Borîșka deseñ, kîz bolmaz,

Say parasîn, ah, ah,

Ketír kîznî kóriyím,

Al parasîn, ah, ah.

Ayttîrayîm babaña,

Berse alayîm, ah, ah,

Ğanîñ súygen yerlerge

Úy saldîrayîm, ah, ah.

Ayttîrsañ babam heș bermez,

Anayîm súymez, ah, ah,

Sendiy etken sarhîșka

Kíyewím demez, ah, ah.

Anaña barîp ğalbarmam,

Babaña sormam, ah, ah,

Boga derler ğígítlík,

Alîrman zor man, ah, ah.

Úyle awdî, kún sawdî,

Ekíndíge ah, ah,

Babañ sení bereğek

Ependíge, ah, ah.

Babam berse, men barmam,

Ependíge, ah, ah,

Ózím súyíp barîrman

Kekerlíge, ah, ah.

Katlamasî kabargan,

Ulkumî kúygen, ah, ah,

Bo neday șiy, asabay,

Ğandan da súyseñ, ah, ah.

Katlamasîz, ulkumsîz,

Toy bola eken, ah, ah,

Ózíñ ğígít bolmasañ

Șay bola eken, ah, ah.

Kîna toyga kelgen kîzlar șen-șeramet bolalar. Turmadan șalîp oynadîlar. Hepísí, belkí, óz toylarîna túșúneler. Kîsmetlerí bírí-bírísínden gúzel bolganîn tíliymen. Inșallah!


Tellí koraz

Bașka úyde apakaylar koraz telliyler. Kîbla mahallede bek sarp koraz tellegen kelínșek bar, atî Katiğe. Beș balanîñ anasî bolsa da, gúzellígí yerínde, șerametlígí de bírewní ústíne șîgartmay.

Bír súrúw apakay, Kadriye, Nebile, Saliya, Úlviye, Makbule, Reșadiye, Sabiha, Suzan, Sabîriye, Nermin, Kániye, Mamuriye, Nilúfer, Gúnsfer, Kîymet, Zóhre, Julide, Sevinç, Mefkúre, Șeyla, Medine, Firdes, Úlker, Amenna, Nadiye, Rabiye toplașîp yardîm eteler. Bír kóșede șîmpîrayîp, supî-supî bolîp, bazîlarî kollarîna eskíden yapîlgan bírer kokla alîp, kîzlarî zararsîz oynaylar. Bonlar Nafiye, Fíkíriye, Seylan, Niyar, Ayten, Súreya, Beyza, Nebat, Fatma, Uyar, Filiz, Farah, Seyan, Alara, Nihal, Melek, Edane, Șeyla, Gúlnar, Deriya, Melat, Fatma, Gúler ne bolağak eken dep otîralar. Karap balalarîñ gúzellígíne-terbiyesíne toya-almaysîñ.

Bír masa ústínde, bír síníde, píșken bír koraz tellenmesín bekliy. Koraznî kórgende bútún apakaylar belsendíler. Bíleklerín túrep, sîrlî-sîrlî káátlerín kesíp, kertleștírmege bașladîlar. Túrlí-túrlí gúrdilalar man súsledíler. Bútún koraz tellemesí kayet zewuklî, eglenğeler arasînda geșe. Bazîda-bír apakaylar íșlerín-kúșlerín tașlap, oynap ta otîralar. Katlarînda bolgan dareğíní daresín wurdîrîp, sîra man șalîp oynaylar. Ortalîk bek ğanlandî.

Bír balaban kaykî tabaknîñ ústín túrlí-túrlí șeșek men súslegen sora, tellí koraznî tabaknîñ ústíne yerleștírdíler. Kuwanîp, korazğa karap, „tellí koraz” dúrkísín șalîp, herkez oynamaga bașladî.

Korazîmnî kașîrdîlar,

Damdan-damga așîrdîlar,

Suwîna pílaw píșírdíler,

Kursaklarîn șíșírdíler.

Ki-ki-ki-ki, kim-kik-koraz,

Ği-ği-ği-ği, ğim-ğik-koraz.

Korazșîgîm bekár edí,

Awullarda ușar edí,

Șóplíklerní șașar edí,

Kalawlarda óter edí.

Ki-ki-ki-ki, kim-kik-koraz,

Ği-ği-ği-ği, ğim-ğik-koraz.

Pílíșleríñ babasî edí

Tawuklarîñ koğasî edí,

Mahallemízníñ hoğasî edí,

Kúl tóbeníñ mollasî edí.

Ki-ki-ki-ki, kim-kik-koraz,

Ği-ği-ği-ği, ğim-ğik-koraz.

Korazșîgîm benlí edí,

Kanatlarî tellí edí,

Tawuklarîñ ellí edí,

Ellegení bellí edí.

Ki-ki-ki-ki, kim-kik-koraz,

Ği-ği-ği-ği, ğim-ğik-koraz.

„Tellí koraz” dúrkísín șalîp-oynap sade balabanlar oynamadîlar, balașîklar da alínșe kîbîr-kîbîr kîbîrdap, kúlíp, zewuklarga katîlîp yakîștîrdîlar. Tellí koraz toy úyíne aketílíp teslím beríldí. Mașallah!


Tellí șîrak

Kîna toy kúní, ul úyínde ádet „șîrak tellemek”. Bír damda akaylar-gașlar toplașîp șîrak telliyler. Bazî ğașlar kerpíș ústínde, bazîlarî ayak ústínde otîralar.

Bírkaș akay man ğaș kona ústínde alabaș, karbîz, kabak kertleștíríp-kertleștíríp, oyalap-oyalap balaban bír biyaz mayșîraknî súsledíler.

Bazî ğașlar túrlí-túrlí renklí gúrdilalar kesíp=orap mayșîraknî telledíler. „Tellí mayșîrak” bek gúzel șîktî. Hepísí kuwanîp-oynap, „Ay aktaban, aktaban” dep dúrkí șalîp-oynadîlar.

Ay aktaban, aktaban

Ay Aktaban, Aktaban,

Men atîmnî maktamam,

Men atîmnî maktasam,

Ğurtîma barmay toktamam.

Ğuwurîp ta șîktî ğúyríkler,

Eñ aldînda ğamawlî,

Ğamawlîdan yok fayda,

Artînda ğúyrík tamgalî.

Órlíníñ ğolî otaymaz,

Otaysa da, may koymaz,

Ğîlama, totaykîz, ğîlama,

Bíz kawușmay ğan toymaz.

Ğawun ğawsa, kar ğawsa,

Sen bílesíñ, Aktaban,

Kay babam sení, at șapkan,

Șólge ket te, súr saban.

Akșam boldî. Ğawun ğawganî úșún kîzlar-ğașlar damga toplaștîlar. Ğașlar bír yakta, kîzlar bír yakta, bírí-bíríleríne uzak-uzak otîralar. Konakbaysîz toy bolmaz dep, konakbay katranlî kamîșîn kolîna alîp, herkezní „geș kenarga” dep, yerlí-yeríne yerleștíre. Kîzlarîñ ortasînda „kelín” bek sarîlîp otîra.

Ğașlar șîñlamaga ağele eteler, onlar úșún dakkasî paalî. „Ey hayya” dep bașlaylar.

Ğaș:

Șîñnap șîñșî tuwulman,

Șîñnasam yalmam,

Șîñșîlarnîñ artîndan,

Bír wakît kalmam.

Kîz:

Zuw-șuw koraz bakîra,

Ayan-beyan,

Șîñșî ekeníñ kóriyím,

Tañgașîk dayan.

Ğaș:

Șîñ degeníñ ne șikáar,

Kelíștírseñ,

Șîñdan șekmen yasarman,

Eríștírseñ.

Kîz:

Șîñ degeníñ ne șikáar,

Bírkaș takmak,

Șîñdan șekmen bolîr mî?

Akîlsîz, akmak!

Ğaș:

Ğañgîzîñ ğayî kayb-bolmaz,

Atkan ogî,

Bonday kúnde bellí bolîr

Yáremníñ yogî.

Kîz:

Avelímen, avelí,

Sarkaman, sarka,

Sendiy etken ğañgîzga

Bola-almam arka.

Ğaș:

Bírkaș kere kóríștík

Yakîndan-yakîn,

Akîlîñdan șîgarîp

Unutma sakîn.

Kîz:

Awuzda iman, kózde núr,

Bette perde,

Kol tutîșîp ğúrgeydík

Tez kúnlerde.

Ğaș:

Kîz, aldatkan ádetím

Yoktîr asîl,

Ózíñ șîñga ustasîñ,

Ğúregíñ nasîl?

Kîz:

Șeșme suwî bek tatlî

Bír íșmege,

Ísíngen soñ kolay mî

Bazgeșmege?

Ğaș:

Tíl men tabír bolmayğak,

Kalem men dertím,

Asîl sen men baș koșmak

Bar niyetím.

Kîz:

Niyetleníp belíñe

Baylasañ kușak,

Sen anañdan tek tuwdîñ,

Bolîrman koșak.

Ğaș:

Kalíp kara, kóz derya,

Kímlerge yosmay,

Mewlam ğanîm almasîn,

Sendiyge koșmay.

Kîz:

Kalíbím kînîp dost bolsam,

Igílík menden,

Bír kórgende îsîndîm

Ğan ğúrekten.

Ğaș:

Akșam ğatsak barabar,

Saba tursak,

Ekí ğúrek bír bolîp,

Ómír kúrsak.

Kîz:

Ah, desem, kalíp karara,

Kóz torlana,

Sen șay deseñ, ğúregím

Parșalana.

Ğaș:

Seníñ kózíñ torlansa

Men ğîlayman,

Túrlí-túrlí músíbetten

Korșalayman.

Kîz:

Otîra ğîlayman

Úy artînda,

Kuș yuwada kalîr mî,

Kîz ğurtînda?

Ğaș:

Perșembí kúní bașîñ ğuw,

Ğuma tara,

Men elșímní salîrman,

Ğoldan kara!

Kîz:

Ekíndíde kawușsak,

Akșam ólsek,

Așîlsa ğennet kapîsi,

Barabar kírsek.

Ğaș:

Sagînsam, sari bolarman,

Saz man bașîk,

Ólsem kózím keteğek

Ğumîlmay, așîk.


Kíșke penğíre

Șîñlar pítken sun, kîzlar toy úyíne kettíler. Onlarnîñ artîndan ğașlar da, úy artînda pek kíșkene penğírege kadaldîlar. Kîzlar úy íșínde, ğașlar tîșarda. Penğíre bek kíșkene, sáde bír kol sîyganday. Șúndí ğașlarga bír kina ádetí yasalağak. Ádet bașlay. Ğașlar, sîra man, sáde oñ kollarîn kíșke penğíreden tîgalar. Konakbay kîz soray:

- Bo kímníñ kolî?, dep.

- Keríș mahalelí Murtazanîñ!

- Ey, kîzlar, Keríș mahalle Murtazaga múșterí bar mî?

Ğaș, penğírege tîkkan kolîn, uzatîp tura.

- Bar, bar, diyler.

Bír kîz ğașnîñ awușîna kîna ğaga, bír de bír oyalî ğawlîk sala. Bo demek ke, Murtazanîñ dostî bar. Sîra bașka ğașka kele.

- Bo kímníñ kolî? dep soray konakbay.

- Dayîr mahalleníñ Elmaznîñ kolî.

- Ey, kîzlar, Dayîr mahalelí Elmazga múșterí bar mî?, dep soray konakbay.

Elmaznîñ kolî degende, bír kîznîñ ğúregí lapîrdamaga bașlay. Elmaz man koñșî bolganga, súyiyím ete. Yala-yala, uzatîlîp turgan awușîñ íșíne kîna ğaktî, bír de bír iyne men oyalî ğawlîk saldî. Elmaz kolîn kuwanîp tartî.

- Kím saldî kînanî?, dep soradî. Bírew ğewap bermedí. Gene soradî:

- Kím saldî kînanî?, dep. Gene ğewap yok.

Ğewap kabl-etmese de, gúzel koñșî kîzîna túșíndí, Șúkúriyege. O dakkada, bírí-bírleríne ebediyen níșanlarî bolganîn soñradan bíldíler. Kóp geșmeden úylendíler.

Sîra man, ğașlar kîsmetlerín kíșke penğírede denedíler. Bazîlarî kuwandî, bazîlarî kúlímsíredí, bazîlarî mîgaydî. Herșiy kîsmetke baglî. Ğașlar úșún kayîrlî, kismet toil kúnler, hep ilerde, inșallah…


Úyken toy

Búgún úyken toy bolganî úșún, herkez án-yakka-mín-yakka ğuwurîp faydasîn kóstere. Úyleríñ temízlígíne, azbarîñ tertíbíne bek dîkkat etíle. Níká úșún toyîñ kazanbașî, Sabesultan daday, nezetlí, tatlî-tatlî yemekler píșírmek ístiy.

Kîzlar kíyíníp-kușanîp keleler. Kelíp, bír odaga, kelín bolağak kîznîñ ğanîna otîralar. Bír kóșede, bír perde tartuwlî tura, kelínní saklamak úșún.

Bírden, șakîrtuw hawasî șalîndî. Karaganda, kudalarnî kórdík. Eșíter-eșítmez, kelín kîz perde arkasîna kírdí. Kírdí de saklandî, katîna ekí aldî. Bútún ortalîk tîm-tîrîș, kulak-buruș boldî.

Kóp geșmeden, Șírkiy hoğa efendí, Uzunnarlî Abdreșit akay, Tekergóllí, Kubadínní Anîs akay, Musuratlî Temindar akay, Uzunnarlî Bilal akay kuda bolîp, nikáa odasîna kírdíler. Kírer-kírmez Șírkiy hoğa efendí wazifesín kórmege bașladî. Níká duwalarîn tane-tane okîp, kelín men de konîșîp duwalarîn pítírdí. Soñînda herkez memnuniyetke erdí.

Kudalar man hoğa efendíní sofra odasîna buyurdîlar. Kudalarga ekí-úș sîpralîk akay șakîrîldî.

Ádet, saygî, gúzel katírlerí úșún nikáadan sora perde așîlganda kelínníñ kózlerí yașlí edí. Kóp ğîladî, bek kúyğanlî edí.

Insannîñ hayatînda úylenmek bek balaban, bek emiyetlí bír olay. „Kayîrlî sáátte bolsîn!”

Mísápírlerge, kudalarga ayîrî-ayîrî etíbat etíldí. Sîprada, sîpra duwasi etílgen sora, bașka odaga geșíldí. Șalgîğîlar túrlí-túrlí, ğanîklî-ğanîklî, eskí dúrkíler șalîp herkezíñ ğúregíñ mayîn íríttíler. Bírkaș akay, bír awur hawaga ortalîkka șîgîp, „Anadan óksíz kalganman” hawasîn șalîp oynamaga bașladîlar. Bonlar Kadír, Muwat, Aydîn, Eden, Kámuran, Fewziy, Ayhan bír de ğașlar Yakup, Múzekir, Rayif, Ğemay, Feday, Oktay.

Anadan óksíz kalganman

Anadan óksíz kalganman,

Ğangan otka ğanganman,

Sen garíp te, men baykuș,

Zaliy kamnî salganman.

Kelebek otka ğanar mî?

Ğeñgesín algan oñar mî?

Ğeñgesín tașlap kîz algan

Tañ atkanîn tuyar mî?

Kúndúz kalaw kalayman,

Tașka kolîm ğalatîp,

Kayda barîp oñarsîñ

Men karípní ğîlatîp?

Zewuklar baya sáátler súrdí. Bír máhálden soñra kudalar kaytmaga karar aldîlar. Saygî man, kúler yúz men kudalardan ayîrîldîlar.

Kîzlar da zewklanmaga baâladîlar. Úy íșínde dórt kîz mane șalîp oynaylar. Kîzlar Ayșe, Feride, Șakiy, Kániye.

Ekí kíșke alașa

Ekí kíșke alașa

Dobrîğanî dolașa,

Kubadínníñ kîzlarî

Kayda barsa yarașa.

Men mínare bola-almam,

Kólgesínde tura-almam,

Kóy íșínde yárem bar,

Baylasalar tura-almam.

Așaga ketkím keldí,

Kîblaga ketkím keldí,

Uzaktakî yáremní

Gene de kórgím keldí.

Ğúre-ğúre ğol píter,

Ğanîp ğúregím túter

Yárem saw bolîp gezsín

Ayda bír kórsem, yeter.

Elek, elek íșínde,

Elek, tekne íșínde,

Kubadínníñ kîzlari

Kașar keter súyínğe.

Kar ğawa elek-elek,

Șáșleríñ sanke yúpek,

Yáremní eller aldî,

Ayîrdî bízní felek.

Kara urba kíyersíñ,

Așalarda gezersíñ,

Mení laf man aldatîp,

Bașkalarnî súyersíñ.

Podra ğaktîm betíme,

Yár kórínmiy kózíme,

Ah, ka-tiyím, anayîm?

Ózím ettím ózíme.

Ketením bar durakta

Bír yarem bar, uzakta.

Uzak bolsa, saw bolsîn,

Gene kalíbím úyakta.

Sewda boldîm soyîña,

Seníñ selbiy boyîña,

Sen mení ístemedíñ,

Șakîrmadîñ toyîña.

Dag bașînda bír kaya,

Kórmedím toya-toya,

Sabírím heș kalmadî,

Kúnlerní saya-saya.

Akșam bolganga, ğașlarga yașatmak. Damga kíríp, bírí-bírílerín kóríp, uzaktan-uzak bolsa da, ğașlar bek memnunlar. Ğaș konakbay bír ğașní bír kîzga yaklaștîrmay. Her ğașnî, turmadan, yeríne itiy.

„Ey hayya” dep ğașlar șîñlayağaklarîn mújdeliyler. Her kîzîñ ğúregí șapalana, seslep tura. „Belkí maga șîñlaylar”, dep úmútlene.

Ğaș:

Mína, selam aliykím,

Bíz de keldík,

Kartnî-ğașnî toktatîp

Selam berdík.

Kîz:

Aliykím selam, koș keldíñ,

Sen ekensín,

Bakșelerde așîlgan

Gúl ekensín.

Ğaș:

Kayîrlî bolsîn, igílík

Kartka-ğașka,

Konakbay bolgan kîzlarga,

Ayîrî bașka.

Kîz:

Koș keldíñíz, ey, ğașlar,

Bízím toyga,

Konakbay bolgan kîzlar da

Sízlerge arka.

Ğaș:

Bíz de bír șîñ aytayîk,

Añlagan alsîn,

Añlamagan dal-fidan

Talpîna kalsîn.

Kîz:

Kartka-ğașka șîñlasañ

Tuwuldîr ayîp,

Bír-ekí șîñ aytayîm

Katíríñ sayîp.

Ğaș:

Awursam „ah” der kímsem yok,

Ólsem ğîlar,

Betímní sîypap kózímní

Kím ğumdîrar?

Kîz:

Awursañ maga kaber et,

Men bararman,

Betíñní sîypap kózíñní

Ğumdîrarman.

Ğaș:

Awursam „ah” dep ğataman,

Óleğekmen,

Senden kașan merhamet

Kóreğekmen?

Kîz:

„Ah” degende, ak-ğíger

Úzíle tenden,

Ólmiy turîp umutîm

Heș kesmem senden.

Ğaș:

Ay katînda bír yîldîz,

Ay balasî,

Altîn tastan suw íșer,

Bay balasî.

Kîz:

Ay katînda bír yîldîz,

Ayga tartîk.

Sen kímlerden bolasîñ,

Kímlerden artîk.

Ğaș:

Karaldîñ kafes, kapîñ ters,

Kór-almayman,

Bír lapîm bar aytağak,

Ayt-almayman.

Kîz:

Sewda șektím bír sene,

Sararîp-soldîm,

„Sení kórmiy óleğem” dep

Men bek korktîm.

Ğaș:

Hasretík te bek yaman,

Men șegemen zar,

Yíme kírsem, dórt duwar,

Otîrsam, ğer tar.

Kîz:

Kók kógerșín gúrúldep

Kókte óter,

Bo ayrîlîk, bízlerğe,

Ólímden beter.

Ğaș:

Abdest al da, namaz kîl,

Tílek tile,

Kawușîrmîz inșallah,

Oynay-kúle.

Kîz:

Sîrt tírmen aldî top șeșek,

Nur bereket,

Yedí yîllîk namazîñ

Kaș hareket?

Ğaș:

Súrúwlí kóyíñ íșínde

Bastîñ kíyíz,

Yedí yîllîk namzîñ

Biñ ekí yúz.

Kîz:

Dal-fidan dep men seníñ

Dalîñdan endím,

Kímselerge tuydîrmay,

Íșímden súydím.

Ğaș:

Saygayîr mî kapîsta

Kún tiymese?

Ğúrer m-edím artîñdan

Ğan súymese?


„Kelín ketiyatîr” toy aldî

Kelínní gúzel kíyíndíríp-kușandîrîp úyden șîgardîlar. Kîsîm-akrabadan „sawlîk man kal” alîp, bet-kol óbíldí. Kelínníñ kózlerí yașlangan edí. Eñ yakîn kîsîmî „mógedek arabasîna” mínsettí. Toy azbardan șîktî. Eñ aldînda mógedekte, eñ kîymetlí, „marça kudagîyî” man kelíníñ ğezí kete. Ğașlar toplașîp „toy aldî” șîktîlar.

Kawgasîz-dawasîz askerlíkke keteğek ğașlar „tokîz” man „toprak bastî” hakkîn, toynî ğolda dars etíp toktatîp, aldîlar. Kelín aman-emin, rahát-rahát, felaketsíz barîp túștí. Kelínní mógedekke mínsetken gene șo kîsîmî túșírdí. Kíyew ğígít bír odada saklanîp tura.

Kelínníñ úyín ğaymaga bașladîlar. Bútún duwarlarîna șewre, șerík, șerbentí, bayîrbaș, kíse șember, peșkír, ğawlîk ğaydîlar. Kelín, bír kóșede, perdeníñ artînda otîra.

Ekí kenarda ekí set, ústlerí mínder men toil. Yastîklar, mínderler oya-oya, ușkanday bolîp turalar. Karșî kóșede ğez sandîgî tertíplí-tertíplí, úyúwlí tura. Ústínde tóșek, yorkan, yastîk.

Peș ústínde „tellí koraz” man „tellí mayșîrak” bírí-bíríleríne karap, odanîñ súslengeníne siyír eteler. Aman, bașlarîna ne keleğegín bílmiyler.


Kíyew ğanî

Akșam „kíyew ğanî” yasadîlar. Bír damnîñ íșíne kíyew, kíyewbaș, berber, ğașlar kírdíler. Kírgenler ekíge bólíndíler. Bír bólím kíyew tarafîndan, bír bólím ğașlar tarafîndan. Bo hálde „arttîrma” ádetí bașladî.

Kíyewní ortaga șîgarîp bír rakle ústíne otîrttîlar. Berber tíraș etmege bașladî.

- Menden ekí kayme, tíraș yok!, dedí bír ğaș.

Berber kolîndan tírașîn tașladî.

- Menden úș kayme, tíraș bar!, dep kíyewbaș bakîra.

Berber tíraș etmege bașlay.

- Menden dórt kayme, tíraș yok!, dep ğașlar bakîra.

Berber tírașîn tașlay.

- Menden beș kayme, tíraș bar!, dep kíyewbaș bakîra.

Berber tíraș etmege bașlay.

- Menden altî kayme, tíraș yok!, dep bír ğaș bakîra.

Berber tírașîn tașlay.

Șay-te-șay-te, bo ádet men zawallî kíyewní șașîrdîlar. Așa-yokarî tañgașîk súrekledíler. Tíraș bolgan sun kíyewníñ urbasîn kíydíríp, beș rekát namaz kîldîrdîlar. Tap tamamga kelgende kíyew bolîp kírdí. Úyge kírgende, kelínníñ ğeñgesí men kelín bekliy edíler.

Bír ğawlîknîñ bír kóșesín kelínge tuttîrîp, ánaw bír bașîn kíyewge tuttîrip, ğeñge men kíyewbaș úyden șîktîlar. Taa soñînda bírí-bíríleríne kawuștîlar…

Kelín men kíyew ekí kún úyden șîkmay turdîlar. Úșínğí kúní kelínníñ kulagîñ katînda zúlfín kesíp betíne ada ğaktîlar. Kayînanasîna-kayînatasîna saba kayîrlamaga kírdí. Kelín yala-yala kollarîn óptí.

Kíyew kírdí degenșík, kelínníñ katîna ğeñgesí kírdí, kíyew bolgan șîgîp kettí. Kíyew odadan șîgar-șîkmaz kelínní gene perde artîna ğașîrdîlar.

Kóp geșmeden, kíyewníñ-kelínníñ anasî, kópten-kóp kudagîylar kelíp kelínníñ odasîna tolîștîlar.

Ekí kudagîy ğerde ğayîlgan bír yorkannîñ ústíne otîrîp, bír órtí salîndî, aldlarîna bír síníge ulkum, bír de bír taska șerbet salîp ketírdíler.

Kíyewníñ anasî bír ulkumnî șerbetke batîrîp, kelínníñ anasîna așattî. Soñra kelínníñ anasî da aynî ádetní kudagîyîna ettí. Bo arada, odaga, kolîna bír șemșer kașîgî alîp, bír bala kírsettíler. Bala șemșer kașîk man perdení kóteríp kelínní șîgardî. Kelín yalîp, kîzarîp-bozarîp, bașta kayînanasîñ, sora ózín anasîñ kolîn óptí. Bútún kudagîylar man óbíșíp sarmaș-dolaș ettí.

Peș ústínde tellí koraz man tellí șîrakka karap turgan kudagîylar korazîñ etín șímtiy-șímtiy așaă kahárden kurtuldîlar. Tellí șîraknîñ mumîn da parșalap-parșalap, bólíșíp-bólíșíp „igílígíñ darîsîn kalganlarnîñ balalarîna bolsîn” dep ístedíler. Balaban bír sîpra salîndî. Bekmez, șerbet, reșel, suwuklîgî ketíríldí. Ulkum man dórtkeskenler bek tatlî kettí. Sîpra duwasîn etkende sawlîkka, bereketke, kuwanîșka bír de ğañî úylengenlerníñ kahársíz-kaswetsíz, gúzel hayatlarîñ yașamasîna ğoraldî. Inșallah!...

Herkez úyleríne dagîlganî man, „Ya Rabbim, șúkúr” dep kíyew kelínníñ katîna kírdí…


Ílk ğuma

Kelínníñ-kíyewníñ tuwganlarî, kîzlar toplașîp, kelínníñ úyíne „ílk ğumasîna” keldíler. Hepísí kelínge, úyín kayîrlap bírer hediye ketírdíler. Bașta kelgen bútún mísápírler úyníñ gúzellígíne bayîldîlar desem yalan tuwul. Ogadar gúzel ğayîlgan úy, sankem biñ bír keșení bírem geșkendiy. „Așk o’sîn” kudagîylar bek bílíp, her gúzellíkní kelíștíríp, yerlí-yeríne salganlar, zanetesín ke ğennetíñ bír kóșesínde yașaysîñ. „Kayîrlî bolsîn kawușmañîz, úyíñíz we bír yastîkta koğañîz. Inșallah!”.

Bír kona ústínde urșîk baș kurabiyesí, bogîrdak baklawasî, tel helwasî, ulkum, reșel suwuklîgî. Kelín herkezní sîpraga buyurdî. Her mísápír ne ístese șonî așadî. Konîșa-sîrdașa baya mahál geștí… Bírden, Sabriye, Akile, Elif, Mebure, Tanure, Zuliya, Selma, Hílmiye, Niran, Ziyșan, Tensel, Gúnay, Melek, Azize, Leyla, Hatiğe, Lakme, Selvet, Milban, Gilima, Duriye, Samiye, Túrkáan, Zemine, Gúlliy, Mankaliyelí Sena, Tulçalî Fewziye, Kașamaklî Muspire, Hamzașîlî Saniye, Bogazkóylí Úrmúz, Kóstenğílí Kîymet, Edílkóylí Dewlet, Kíșke Búlbúllí Esma turîp kaytmaga ázírlendíler. Sebebí? Túrúk mahállesínde Vezanîñ loksa toyîna keteğekler. Bízge de sayîp kelgenlerí úșún kuwanganîmîznî ayttîk, sarmaș-dolaș etíp, selamlașîp ozgardîk.

Onlarîñ ketkenlerín kóríp, bașkalarî da kîzîștî. Gúlsúm Umiran, Ğavidan, Eden, Leyla, Mine, Túrkáan, Fatma, Saliya, Muniser, Sena, Nermin, Nuran, Sabîrtiy, Vildan, Feride, Esin, Șekúre, Meriban, Șekúpe, Ayten, Gúlseren, Zîlkariye, Tesella, Zekiye, Amenna, Tevide toplașîp Ibray akaynîñ úyínde mísápír ğanîna barmak ístedíler. Kubadín balaban bolsa da, zewuklarda bek tansîk bolganî úșún, herkez kuwanmaknî tapkanda kașîrmamaga karay. Aferím!

Bo ketíșmede ortalîk tenalaștî. Ğuma kúní de bolganî úșún, balalîkta aytkan bír menzúme keldí akîlîma.


Kóyde ğuma

Ğumaziye, o da, șîkkan bo Ğuma,

Síptí eken koșîlganî kîzlarga,

Șapkîn Ridvan oga bír kaș oynata,

Yalîp turgan ğaș kîzșîgașnî taa bek yalîta.

Ğumaziye korkîdan turîp kete,

Artta kalgan zewuklarga peșman ete,

Endí bír toy bolganșîk kóp geșeğek,

Ğumaziye șîkkanșîk toy píteğek.


Kudalar șakîrmak ádetí

Ekí yaktan kuda-kudagîy șakîrîldî, bírí-bírílerí men taa árúw tanîșmaga. Kóríșmek bek gúzel, mabet geștí, bo kudalîk man taa bek bírí-bíríleríne yaklaștîlar.Kudalar ketken sun bír Aydan sora kelín koğasîna ayta:

Keșe kórdím men bír túș,

Tabírle keday,

Ayak betten kún tuwdî,

Baș betímden ay.

Koğasî kelínge:

Kúneș betí bayîrdîr,

Ay da bebiy,

Bo túșní saga kóstergen

Kîdîr Nebiy.

Șay-típ kelín kuwanîp ana bolağagîñ mújdesín ala…


Síptígí torîn

Dokîz Aydan berítlí kelín yúklí. Awuruwlarî tutaga bașladî. Ebanay kartiyní ketírdíler. Íșker úyde, ózín bír duwardan-bír duwarga wurîp, „Ay anayîm, ay anayîm” dep, kelín ğîlay. Ebanay kartiy de „Sabîr et, sabîr et, sabîrîñ túbí sarî altîn” dep ayta. Eșíter-eșítmez, yala-yalmay kelín zorlana… Bek zorlana… Eñ soñînda, altîn yeríne bír gúzel „elmaz” bala tuwa.

Síptígí ul, síptígí torîn… Bútún soyda bayram bar. Ğañî ana bolgan kelín taze awuruwlarîn unutîp, balasîn kórmek ístiy. Tóbesí kókke yetíșken. Síptí kușagîna ulîn alganda, bírden-bírge akîlîna ózníñ karíp anasî keldí. Ulîn așaganday etíp súye. O dakkada insanlîgîñ eñ kîymetlí bayramîn yașay. Kalgîy-kalgîy tura, yukîsî da bar, amma heș balasîn kîya-almay. Ana bolgan sun bíle ke, yukîsînda bírem, ólgenșík balasîn árúwlígíne túșúneğegín… Kúlímsírep, bílmeden yukîga dala…

Baya mahál geșe. Kelín turar-turmaz kózín așkanda, ózíñ hálíne túșúneğegíne, gene balasîn sorap súye. Bebiyníñ kartiysí kóz moșaknî takkan bírem…

Bír Aydan sora Șúkriy hoğa efendíní șakîrîp, bebiyní „Hasan” dep atîn atadîlar. Bírkaș kúnden kîrkîndan da șîgîldî. Balaga talașalar. Aybetlep, beșíkke salîp sallaylar. Kartiysí her wakît „Ay neniy” șala:

Ay neniy

Nenniy, nenniy ulîma,

Bír kímseden heș korkma,

Tez me tez dal yukîga,

Ğanîmîz bar katîñda.

Eșítkende torînî yuklay kala. Teran taa óskende, hayatîñ tartmasînda, șîjîm man baylap yasalgan salînğakta ebiyní atlatalar. Herkez șen-șeramet bola. Súyíp-súyíp bala ğîrî aytalar:

Ózím balam ózekten

Kalkîñ balasî tezekten,

El kazansîn, sen așa,

Yúz bír yașîñ sen yașa.

Tokam, totam ton píșer,

Tórde otîrîp bal íșer,

Totam tonnîñ túymesí,

Gúzel ulîm súymesí.

Kenğe tarî keș píter,

Keș pítse de, oñ píter,

Kenğe ulîm kelíní

Keș atlanîr, tez ğeter.

Mením balam tuwganda,

Al kólekní ğuwganda,

Kaannîñ kîzîn kórgende,

Kaan ğoldan geșkende.

Bay kîzî kóríp,

Ağele-ağele ketíp,

Keken-keken eter,

Kekelí betíne ğeter

Herbír para kóyden

Kîz kîdîrîp keter.

Șórt akay

- Șórt, șórt, șórt akay,

Kayda, kayda barasîñ?

- Ğeñgem úyíne baraman.

- Ğeñgeñ saga ne bere?

- Bír tostîșîk may bere.

- Maynî kayda salasîñ?

- Tartmașîkka salaman.

Ğuwurîp barîp alaman.


Loksa toy

Arada, apakaylarnî șakîrîp, kóbete ğîyînî da yasaldî. Dórt-bír yaktan șakîrtuwlar ğawdî: Mejdiyeden, Kóstenğíden, Mankaliyeden, Tekerkólínden, Toprasardan, Musurattan, Búlbúlden, Edílkóyden, Kirağídan, Amzașîdan, Osmanșîdan, Kașamaktan, Uzunlardan, Boragandan, Karakóyden, Engezden, Kașîkșîdan, Beșawuldan, Asanșîdan, Nurbattan zahmetlerín saymadan, uzak yerden kelíp, ğîyînîmîznî yakîștîrdîlar. Mașallah! Herkez bek zewuklanî, saw bolsînlar!


Tíș músúr

Bala yașîna keldí. Tíșlerí șîktî, tíș músúr ázírlígí bar. Ğașlarga-kîzlarga bír zewuk taa tuwdî. Tíș músúr bar dep, mahálle-mahálleden kaber ğíberíldí. Bír dam íșínde ğașlar-kîzlar toplaștîlar. Ekí yakta, ekí spkîr penerlík ğanayîm mî, ğanmayîm mî?, dep tura.

Ğașlar kelír-kelmez óz aralarînda „Șebdeș, șebdeș, newí kórdeș?” oyînîn oynamaga bașladîlar. Kîzlar karap tura. Bír mahálden onlarga da túșíngen boldî. Bír-ekí ğaș kîzlarnî eglendírmege șalîșa. Tap soñînda taptîlar. Ğașlarnîñ aytkanlarîn kîzlar yañgîșmadan kaytarîp-kaytarîp aytağaklar. Ğașlar bașladîlar:

Kîrk kara kartal

Kîrkî konar, kîrkî kalkar

Zera, Payize, Katiğe, Gúlman, Nútpiye, Meliha, Nermin, Femiye, Çúkíy, Nazmie, Perihan, Melek, Ertuwgan, Teslime, Kursade, Sevinç, Pakize, Leman, Ayten, Kîymet, Rușen, Ferkunde, Sewim, Seran, Saniye, Meșkúre, Fikriye, Resmiye, Anayis, Gúlser aytmaga bașladîlar, tap tamamga kelgende yañgîștîlar. Bașka ğaș:

Keșkepșíní, keșkep șómíșín

Ğalamalî mî, ğalamamalî mî?

Resmiye, Nermin, Makbule, Kîymet, Sevim, Fewziye, Ferkunde, Zera, Nayide, Sayide, Sena, Zekiye, Payize, Ayișe, Gúlman, Túrkáan, Melek, Mubeyen, Nadiye, Norepșan, Rubiye kîzlarîñ kóbísí șalt ayta-almay yañgîștîlar. „Ğîgîlganga bír tepme” dep, ğeñgíl-ğeñgíl ğeza aldîlar. Ayten, Rubiye men

Norepșan bo imtannî da geștíler.

Arada-sîrada, bír ğaș kîzga, bír kímse kórmegende, onîna-sonîna karap kóz kîma. Zawallî ğașlar bílmiyler onlarnîñ kóz kîmganîn, sokîr penerlík bírem kórmegenín. El-álem zewuklanmaga karay.

Bírden-bírge damga bír súrúw ğaș kírdí. Ne ekenín bílmedík. Asker keteğek ğașlar eken. Kírer-kírmez Neğatiy, Temindar, Kapar, Sîmay, Ismet, Nazif, Kenan, Niyaziy, Ğemal, Sabriy, Ğeñgiz, Kaluw, Remziy ğanîklî-ğanîklî dúrkíler șalmaga bașladîlar.

Șólde saban egemen…

Șólde saban egemen,

Sekíz ógíz ğegemen,

Ordiním aldîm kolîma,

Reğimentke ketemen.

Șantam attîm kolîma,

Askerlíkke ketemen,

Sawlîk man kal babayîm,

Hasíretlík șegemen.

Akîlîm-fikrím kóyímde,

Kardașîm bar úyímde,

Mení sagînsañ anayîm,

Kaber ğíber, ușayîm.

Asker bolîp keteğem

Kubadínníñ ortasînda

Dúmbelekșí bakîra,

Yígírím bírín, askerlerín,

Mayangada șakîra.

Mektúp yazdîm, otîrîp,

Mektúbím de heș pítmiy,

Oynap ğúrgen dawullî toylar

Akîlîmdan heș ketmiy.

Tíren kelír șîjgîrîp,

Temír ğolnî kîzdîrîp,

Kelír m-eken mením balam

Askerlíkní pítíríp?

Șal aygîrîm…

Șal aygîrîm șașakta,

Torba șay kaldî,

Aygîrîma șașakta

Níșanlîm kaldî.

Tîranșelerníñ íșínde

Tóșemíz toprak,

Ğawun suwî íșemíz,

Yorkanîmîz yaprak.

Șaar-șaar akkan kanlarîm

Akîlîm ala,

Ğîlamasîn anayîm,

Tutmasîn kara!

Reğimentníñ aldînda

Bír șuwal bakla,

Anayîm mením túsímní

Sandîkka sakla.

Ğol boyînda…

Ğol boyînda gúller așkan,

Onî da kím koklayğak?

Bíz ketken sun boyerlerden

Sízlerní kím ğoklayğak?

Ğol boyînda gúller ósken,

Yapraklarnî kím kesken?

Awurmadan, kaár kórmeden,

Dúniyadan kím geșken?

Șîgar m-eken, șîkmaz m-eken

Mením de ekken gúllerím?

Kelír m-eken, geșer m-eken

Mením rahát kúnlerím?

Kașar edím men kóyíme

Ğer astîndan ğol bolsa,

Asar edím men ózímní

Anam-babam bolmasa.

Askerlíkke keteğek ğașlar șalîp pítírgen soñ, ğîyînî yasalgan Hasan atlî balanî ketírdíler. Tiyzesíñ kolînda bír terek dalî. Bakșîșlar berílmege bașladî, terek toldî. Balanî alîp kettíler. Ekí tawa ústíne salîp suwga píșken músúr, bír síní kawurîlgan músúr, bír tasta talkan ketírdíler. Hepísí bír kona ústíne saldîlar. Herkezní músúr sîprasîna buyurdîlar. Ístegenler, túrlí-túrlí músúr așî așadîlar, bașka zewuk beklep. Ah, ne-gadar we ne-gadar sabîrsîzlîk man arzîlap!


Torînlar

Seneler geștí. „Kelín bolgan, balanîñ kóplígí bolmaz” dep dokîz senede dórt balanîñ anasî boldî, dórt baladan eñ kenğesí kîz. Hepísín ayîrî-ayîrî bek súyeler. Kartiyler-kartbabaylar torînlarî tuwağakta túșíníp-tașînîp her yerden karap, saylap-saylap at kîdîralar. Tap sonînda taptîlar. Torînîñ tongîș soyîñ atî Hasan, ekínğísíñ atî Kaya, úșínğísíñ atî Riza, kenğesíñ atî Adile.

Bo torînlarga bașka yakîn órkenlerden koșîldî, onîștan kóbiyíp bír balaban sîpralîk bala boldî. Endígí sade sawlîktan kaber ber. Karíp anam aytkanday: „Sawlîk-sawlîk amma sawlîkka mîtlak ğawlîk ta kerek”.

Bútún kúndúz balaban azbarda oynap, kúlíp-ğîlap ğúremíz. Akșam bolsa, kartiymízníñ koyînînda ğatmaga talașamîz. Eñ soñînda ğeñíp, zawallî kartiyím bízní tóșekke ğattîrîp, ózí neșareden mínderge uzana. Yukîmîz kelgenșík, bízge bek súygen masallarîmîznî ayta. „Ay Nar kamîș, Nar kamîș” ya „Tayîr man Zóhreníñ” așkîn, bíz, añnagan dereğe kadar, yașîmîzga kóre añnap kuwanamîz. Aman Erzade kartiyímíz Zóhre dadaynîñ úyíne kașkîrlar kelgen degende korkîdan kótekleșmege bașlaganlarî úșún artîmîzga-aldîmîzga, masalga karamadan yukîga dalamîz. Kartiymízníñ ne gúzel sesí bar…


Súnnet toy

Úș ekek dogmîș ballarî bírí-bírísíñ artîndan tuwganlarî úșún, teran taa óskende súnnetleríñ yasalmasîna karar alîna. Bo mana man bútún súnnetíñ șartlarî yeríne ketíríle.Ğemaát șakîrîla, duwalar beríle, sîpralar salînîp, soñînda súnnetșí efendíní ketíríp, kolay man ballar súnnet boldîlar.

Yazîñ bír gúzel kúnínde bek kunaklî balaban bo „kóz ayîn” boldî. Mașallah! Kubadínde tuwgan bútún ballar, ósken saytîn, yașlarîna kóre, mekteplerge yerleștíler.


Mektep nufusî

Kópten, zamanlar da teran-teran árúwleșkende, kóyníñ ğemaátí sîklașkanda, meğbur boldîk mektep yașînda ballarnîñ nufusîn dogîrtmaga. Muwallím bolganîma, maga da keldí Kîbla máhálleníñ ballarîñ nufusîn yazîp sîzmaga.

Erten me turîp, betím-kolîm ğuwîp, balalarnîñ atîn-yolîn yazmaga dawrandîm. Síptí kírgen azbarîmda selam beríp kírsem, korga músúr píșíre edíler. Barîr-barmaz menden kurtulmak ístegendiy kolîma bír músúr tuttîrganda, men de:

- Mensóre daday, men seníñ Sabriyeníñ yașîn bílmege keldím, dedím.

- O neșín?

- Ána, mektep yașlî ballarîñ nufusîn bíleğekmíz, dedím.

- Asîl bo álem mením kîzîmnîñ yașî man nesí bar? dep tutaștî.

- Tokta, Mensóre daday, sáde seníñ kîzîñ yașî kerekmiy maga!

- O mením íșíme kírmez! Men bírewníñ ne agînda, ne karasîndaman. Tiyme maga, tiyermen saga, dep kestírdí.

Men de, pîrmariyege ketíp, kîzînîñ atîn-yolîn yazdim, neșareden. Karșîdakî Iliyas akaynîñ úyíne bardîm.

- Iliyas akay, ortanğî kîzîñnîñ atî Remziye, kenğe kîzîñnîñ atî da hep Remziye. Asîl ekí dogmîșîñ atî hep Remziye bolîr mî?

- Bolîr, ya. Neșín bolmasîn? dedí. Men kenğemníñ atîn Nazmiye atağak bola edím, pîrmarnî kórgende bírden-bírge ayagîm-kolîm kesíldí de, șașkanîmdan barîp Remziye diywuydîm.

- Onday, dese! Tew, tew, tew...

Anîs akaynîñ kalawîndan karaganda, apakayî man ekewí, balaban bír kalbîrda egín kalbîray edíler.

- Kîzîñ yașî kaș ekenín bílesíz mí? degende,

- Îîî, bílmiymen. Amma, hesapla! Men kîzîmnî dogîrganda, búberíñ tanesí bír pîrank edí.

Șay degende, nege ogîraganîmnî bílmedím.

- Selam aliykím, Ğemil akay!

- Aliykím selam, koș keldíñ! Ne íșler men ğúresíñ?

- Iyaliyíñ atîn-yolîn sîzaman, taa.

- Onday, dese!

Túșíníp-tașînîp, zor-zar, ayilesíñ atîn-yolîn bír karar man kelíștírdí. Úrkiye kîzînz kelgenșík.

- Mením, Rúkiye degen bír kîzîm bar edí, kaba kulak bolîp óldí. O rahmetlí bolgan soñ, babam onî pîrmariye káátlerínden sílmedí. O arada, bír kîzîmîz tuwdî. Atîn Úrkiye atadîk, ama pirmariyege ketíp tuwma káátín șîgarmadîk. Ne naw ólgen kîzîmîznî síldírdík, ne de ğañî tuwgan kîzîmîznî yazdîrdîk. Șay-típ, ólgen kîzîmîznîñ dogma káátín Úrkiye kîzîma teslím etewuydîk. Ána, mesele onday, án-yagîn ózíñ tap!

Tamam ketiyatîrganda, íșker úyden ğetekleșíp ekí balașîk șîktî.

- Bonlar kím? dep soradîm.

- Bo ekí balașîk, Esma man Ekrem, Kíșke Búlbúlden bízní ğoklap keldíler, degende, Ekrem șîjgîrmaga bașladî. Șoyerde Fikret dayîsî:

- Úy íșínde șîjgîrmasa, yamanga ğorap, ğanîm Ekrem! dedí.

Balașîk kardașî Esmanîñ uzun-uzun șáșlerín tartîp-tartîp ráhátsízledí. Esma da, Ekremníñ betín sîypaladî. Bír karasam, ballar kollarîn úst-ústke salîp, șímtíșíp-șímtíșíp turalar.

- Çîmdîk, cîmdîk!

- Kím taladî?

- Îșan.

- Mín tepege, dep çîmdîk-çîmdîk oyînîn oynamaga bașladîlar.

Balalîkta ne árúw, șúndí șîk, șúndí bîksîñ, dep túșúndím. Selam beríp úyden șîkkanda, koradakî altînșîklarnî, gúllerní, susanlarnî kórdím. Iyílíp bír altînșîk kopardîm. Bek dehșet kokîy edí. Bírden, bír tîraka sesí eșíttím. Men azbar kapîsîndan șîkkanda, ğoldan geșiyatîrgan bír koy súrúwíne rastladîm. Karaganda, Vane men Varvara selam berdíler.

- Kayda ketesíz? degende,

- Tee, koyunlarla gidiyoruz, dep, Vane kolînda șokmar tayagîna tayandî.

Varvara da uzun entárín oran-oran etíp, eșekníñ katîna barîp, ústíndekí ekí șelekní túzelttí. Ğemil akay șîbîgîna tútún totîrîp tutaștîrdî, soñra tumanîn tarta-tarta kiyíplendí.

Murat akaynîñ úyíne kírmez ewel, sokakta Múspire ğengem men konîștîm.

- Ğengiy, o kadar hîzlî kayda ketesíñ?

- Ána, ğanîm, Zekeriya șelebí men Sewda ablanîñ úyíne ketiyatîrman. Loksa toyîna barîp keldím. Ondan zewuklanîp kaytayatîrganda, tam úyge yetíșkende, bír șiyímníñ eksílgenín tuydîm. „Way, ketkende mením kolîmda bír șiyím bar edí” dep, túșúnmege bașladîm. Oyseee, loksa toyda zewukka aldanîp kundakta Munife kîzîmnî unutîp kelgenmen. Tew, tew, tew...

Seneler soñra, gene nufus úșún kóydeșlerímní yazîp sîzganda, sîra Sitosman akayga keldí. Kátibe dadaynî, Kemalnî, Șazidení, Ruștiyní we kalgan ballarîn atîn-yolîn yazgan soñ, sîra Sitosman akayga da keldí.

- Akam, dedím, darîlmasañ nufuska sení de yazayîm da.

- Yok, balam. Ğabadan-ğaba maga káát-kalem ziyan etme, dedí. Men endígí bo yerlí tuwul da, ánaw yerlímen, dep kúldí.

Kúlgende, kart hem gúzel betí tîrğîk-tîrğîk edí. Ení-kúní ekí haftadan saygîlî Sitosman akaynîñ ğenazesíne toplașîp bardîk. Kalabalîk ğenaze tórenínden sora, „Nur íșínde ğatsîn” dep ayîrîldîk.