Kalk edebiyatîndan kalganlar - Belkis Sena Bilal

Abay kartiy

Abay kartiy Kubadínde kuwetlí, saygîlî, merhametlí, dewdiy-dewdiy ballarî bolganî úșún, bír mínsíz bír ayileníñ anasî sayîlîr edí. Men Abay kartiyní bílgende, yakîn-yakîn yúz yașîna yaklașkanîn eșítken edím. Dayîr mahállesínde eñ kartlarnîñ saygîlî kartî edí. Ğașlay tul kalgan bolsa da, tertíplí, terbiyelí ballar óstírgen. „Dórt búkleníp, sekíz katlansa da”, esí dúrst, sankem suwsîz alîp, suwsîz ketíreğek diy. Herwakîttay uzun entárí tem-temíz, belínde keriyada tokîlgan biyaz șal saruwlî tura. Bașîndan șemberi men maramasî eksílmiy. Katírín sorap:

- Ka-tesíñ Abay kartiy, deseñ,

- „Kapîdan tórge tóșelgen karalî makat, Belde kuwet kalmadî, tízlerde takat”, dep ğewap bere edí.

Belínde kuwet kalmasa da, „akîlî-turîșî turîș, ellí kuruș”. Ğașlîgînda bek ğîrșî ekení șímdí de bellí. Taze-taze, maga bír ğîr ğîrladî:

Kîzlîk hayatî

Ey, kîz aytar, kanatîn tiyar,

Sózin sayar, ey, yalan dúniya!

Kîz degeníñ onúșínde bakșada

Pítken kîrmîzî gúldír.

Ondortínde awuzî șeșek, ey, tílí baldîr.

Onbeșínde kara kalem kașlarîna,

Onaltîda sewda túșer bașlarîna.

Onyedíde sewdalîknî vazgeșer,

Onsekízde akîlî ğetíp sóz geșírer,

Ondokîzda bír kedaynîñ kulî bolîr,

Yígírímínde ğuwurîp ğúrgen ulî bolîr.

Ak kógerșín, kók kógerșín gur-gur ete yuwasînda,

Bízím keday destan okîr odasînda,

Okîyatîrgan destanîndan, aynanayîm,

Múst kokîlî, aydarîmda, baylanayîm.

Ak kógerșín, kók kógerșín, ușa ğúrer,

Karanfillí keskín tútún íșe ğúrer,

Bízím keday komșîmîznîñ kîzîn súyer.

Koș pengíre túplerínde anîlîrsîñ,

Anîlganda, ğanîm keday, ne alîrsîñ?

Kókregíñní túye-túye sen kalîrsîñ.

Remezan Bayramînda da kolîn ópmege barganda, maga bașka eskí bír ğîr úyrettí:

Menlárúw

Míndím tora togalap,

Kettíñ koban ğagalap,

Tamam altî ay ğol ğúrdím,

Menlárúwní șagalap.

Așîklî yár, súygílí yár,

Bír kórmege boldîm zar,

Așîgîndan ayîrîlgan,

Ah-diy etken mendiy yár.

Sandîgîma salganîm,

Sarî agașnîñ ğarkasî,

Bórkímni aybar șîgargan,

Menlárúwníñ arkasî.

Karakuș kondî terekke,

Kanatîn ğaydî erekke,

Kara boran, Menlárúw,

Kaygî ğandî ğúrekke.

Ğîlkî degen bír haywan,

Ğîltîraydî mayîndan,

Bír kórmege zar boldîm,

Óleğekmen artîndan.

Bír kíșkene, torî tay,

Ğíbere berdím baylamay,

Túștím bír yár peșíne,

Akîretím baylamay.

Kúnler geștí, Kurban Bayram keldí. Abay kartiyge kolîn ópmege barganda, kurban etí de akettím. Herwakîttay, ós-beș etken sora, mení ğîrlarga așîk bolganîmnî bílgení úșún, bek árúw ezberletmege bír ğîr taa sesletíp yazdîrdî.

Ekí oksíz

Anamdan ósíz kalganman,

Ğangan otka dalganman,

Sen óksízge, men óksíz,

Zalikamnî salganman.

Al kaptanîñ ğîrmașî

Moynîn burîp turmasî,

Moynîñ burîp yár súyseñ,

Bolîr mî onîñ kuwanșî?

Keșe kel, keday, keșe kel,

Yúzlík tútún íșe kel,

Kúndúz kelseñ tuyarlar,

Ğaș ğanîñnî kîyarlar.

Biyaz kíyme, tanîrlar,

Sení kibar sanîrlar,

Dostîñdan kóp dúșmanîñ,

Sení menden alîrlar!

Al kaptanîñ kíysene,

Bír túymesín ílsene!

Mením saga ğetíșkením

It úrgenden bílsene!

Bayram bolganî úșún, ğîrlarga túșúníp, kuwanîp úyímízge kayttîm.

Abay kartiy kópten-kóp atasózlerí de bíle edí. O olarnî deste-deste akîlînda ğîyîp, șașmadan sîra man aytar edí. Anaga dayir atasózlerí, iInsanlîkka dayir atasózlerí, dostlîkka dayir atasózlerí. Onîñ bútún konîșkanlarî atasózler men tolî edí. Taa neler, neler…


Ayșe-Totay

Kúlme komșîña, kelír bașîña

Dayîr mahálesinde, kíșkene, eskí bír úyde, taa torasî aklamday bír yerde, kart, kasta, kózlerí bek kormegen Ayșe-T’tay degen bír tul otîra. Azbarî deseñ kalawsîz, kúl tóbediy bír yer. „Tulnîñ úyí kalawsîz, ístegení de atlay, ístemegení de atlay” dep, zawallînîñ azbarîndan herkez geșíp kete. Ne-gadar kasta, ğarlî bolsa da, gene yașamaknîñ çáresín karay. Óziñ kolîn, ózíñ awuzîna yetíștíre. Bír kímsesí bolmasa da, akîlîna túșkende ğemaát te yardîm ete. Ústíne karasan uriyañ-puriyañ, amma kíygen entárísí ter-temíz. Herwakît moynînda kóz-moșak bola. Kírlerín ózí ğuwa, telí bolmaganî úșun kírlerín azbardakî terekke ğaya. Ğel eskende ğapalaktay bolîp ușalar. Kórgen ballar „Ğapalak, ğapalak kar ğawa, Ayșe kartiy kír ğuwa” dep șalalar. Karșîgasî bala tolîp tolî bola. Toplașîp șelík, așîk, dokîz-taș, saklambaș oyînî oynaymîz. Oynagan balalarnîn arasînda dokîz yașînda Amet degen bír óksíz, fîkare bala da bar. Oyîn arasînda bazî seper Ametke kúlgenler de bola. Ayșe-t’taynîñ ğanî awurîp, ballarga nasihat ete, Ametke kúlmemelerí ușun. Taa árúw, onî súyíp góñílín kótersínler, diy. Bo sîralarnî yazganda, akîlîma gene balalîkta aytkan bír mazúme keldí…

Gülme yavrum…

Gülme yavrum arkadașîn Amede,

Kirli cocuk diye onu ıncıtma,

Fıkaranın boynı bügük olurmuș,

Kalbi çiğnep sızlatmaz mı bo duruș?

Fukarayi, azizlerî seversen,

Emin ol ki mükâfatın büyükür,

Öksüzleri, azizleri döversen

Allahım da artık senden yüksünür.

Balalîgîmîzda tanîgan temíz-zararsîz, ózíñ çáresín ózín kórgen Ayșe totayga rahmet ketíríp, nur toil kabírínde ğatkanîn ístiymíz. Dúniyada ğañgîz yașagan bolsañ da, sení gene de unutmaymîz, kaár-șen dadamîz!


Kîymetlí halam

- Selam aliykím, merhametli Șúkuriye halam!

- Aliykím selam, koș keldin, koșap súymez! Ne geller attî sení?

- Bașta, sení bek sagîndîm, sení kórmege keldím. Ekinğisi de, bilesín ke men ewelki olaylarga așîkman, onîștan suwutmadan, artîn uzmiyím dep, búgún araștîrmaga keldím. Bal’lar kaydalar? Árúwler mí?

- Ya, árúwler, șúkúr. Mektepteler. Sáde Aydîn úyde, şúndí yuklattîm.

- Bír tanem, Șúkúriye halam, saga bír riğam bar. Bírkaș wakît ewelísí, bírkaș eskí șiir ayttîñ. Men de, ğoytîlmasînlar dep, saga soraștîrmaga keldím. Ne diysíñ?

- Ayseee... Bílemen, bílemen. Yaz!

Ğaș:

Ayday, ayday, ne ayday?

Eșek ayday.

Bek maktalgan șo kîznî,

Kóriyím kayday.

Kîz:

Akam, kayda ketesíñ?

Tonîn maylî.

Anaw eșek seníñkí mí,

Terekke baylî?

Ğaș:

Bízlep, bízlep aytarman,

Iyne men túyrep.

Gene maga kelírsíñ

Takinañ súyrep!

Kîz:

Kayîș tonîñ etegí

Tam tobîktan,

Kím hasret turîp kalgan

Sendiy kopîktan?

Ğaș:

Seníñ awuzîn mógedek,

Moynîña kadar,

Ğap betíñe gawlîgîñ

Tiymesín nazar.

Kîz:

Sen bír baynîn îrgatî,

Kapîsîñ ití,

Ğay șekmeñní koraga

Ğayîlsîn bití.

Ğaș:

Iyíp kelgen bír bulut

Ğawmay ketmez,

Ğawșî degen imansîz

Almay ketmez.

Kîz:

Kart bír bayga eș boldîm

Ğaș bașîm man,

Yelkensíz gemí kóșeğek

Kóz yașîm man.

Ğaș:

Yelkensíz gemí kóșer mí,

Ğelsíz tírmen?

Yedí deriya geșsem de,

Sení suyermen.

Kîz:

Babam kíygen keñ tonî

Zengínler kíymiy.

Ka-típ saga barayîm?

Heș ğanîm súymiy.

Ğaș:

Biyaz kíyíp bek korín

Al nazardan.

Anan sení saklagan

Kóz-nazardan.

Kîz:

Súymezíme bergenșík,

Satkaydîlar.

Kózím baylap deriyaga

Atkaydîlar.

Ğaș:

Deriya desem ğol bola,

Ğol desem, tîynak.

Ğaba eken guríșíñ

Faydasîz konak.

Kîz:

Ğawșî degen oñmasîn.

Bergende babam,

„Yazîk boldî balama”

Demegen anam.

Ğaș:

Endí toyîñ bolağak,

Heș te ğîlama!

Ğîlașkanda yok fayda,

Berdíler maga!

- Way, halam, saw bol! Mení ğerden-kókke, biñden-bírge degeniy, bek memnun ettíñ. Hakkîñnî ka-típ ódiyğekmen bílmiymen. Sení anamday etíp sayaman, dep betín-kolîn óptím.

O arada kapîdan Nağiy, Erol, Nilúfer, Firdes, Mefkúre, Seriy, Oktay, Yúksel kírdíler. Bír balaban gúrúltí boldî! Kuwanîp-kușaklașîp óbíșmege bașladîk. Aydîn da yuklap turdî. Árúw añnașkanîmîz úșún, bízler kóríșkende barabar geșírgen sáátlerímíz bayram kúníndiy bola edí. Ah, múbarek, ebediyen múbarek, onday kúnler!