Marebeníñ unutîlmaz șíllerí-Belkis Sena Bilal

Koș keldí ğolî

Mambetșíden kaber keldí, Asredin dayîm marebeden kurtîlîp kelgení. Așîgîp ketmege karar alîndî. Babamnîñ koș keldíge keteğegín añnap, mení de al dep ğalbardîm. Komșîmîzda bír kîz man ahretmen, onî da alîp keteğeklí boldîm. Babam razî boldî. Kuwanîp telașîmîzdan o keșe kózlerímíz ğumulmadî.

Ekínği kúní ertenden karaldîmîzga bír karasam Múnire „esmer gúzel, kózlerín súzer” degendiy, tógerek betlí, kara kózlí, orta boylî, șeșeklí pasma uzun entár ústínde, ayagînda sîrlî terlíkler, takina, keliyatîr. Kuyî betten de Súmúgúl keliyatîr, betí biyaz, ap-așîk, kózlerí sîrlî-sîrlî, uzun șáșlí, entári șatrașlî yúpekten, ayagînda biyaz terlíkler, takina. Ekewí de tamam on yașînda.

Nenelerí kelgenșík zorlanîp arabaga míníp „biñ domîzlî șokayday” kurîlîp otîrdîlar. Súmúgúlníñ nenesí bír tandîr ótmek men, bír torbașîk duman-erík men elma ketíríp ayttî Súmúgúlge:

- Mambetșíge barganda, ballarga ğemíșlerní berírsíñ, sawaptîr.

- Ayse, neniy. Kaár-etme, dedí.

Neniylerímízníñ betlerín-kollarîn óbíp „sawlîk man kal” aldîk. Babalarîmîz arabaga tek at ğegíp, Kașamak ğolîn tuttîlar. Kóyden șîktîk. Mezarlîknî geșkende, ğel eskende „at șukurîñ” barîn tuydîk. Babam alar golîñ adașkanîn sezdíler. Arabanî aylandîrîp, bo seper dogrî Mambetșí ğolîn aldîk. Bondan soñra, oyînga daldîk.

Algan eskílerímíz men „kîdîra kelíp” oynadîk. Ekewmízníñ koklalarîmîznî, eskíden, dadam yasagan edí. Maya mahál geștí. Buktîk. Bírden, akîlîmîzga miywalar keldí. Torbașîknî alîp, kuwanîp, talașmaga bașladîk. Bólíșíp-bólíșíp darîlîșmaga yetíștík. „Bír duman-erík maga, bír duman-erík saga, bír duman-erík maga, bír duman-erík saga” dep, hepísín asap, kaárden kutuldîk. Nepísímízden de elmalarga kóz saldîk. „Bír elma saga, bír elma maga, bír elma saga, bír elma maga”. Tap soñînda, sáde bír elma kalganda, Súmúgúl bír ózí așayğaklî boldî. Múnire kîzîp, kolîna wurdî. Șay-típ, idalașmaga bașladîlar. Súmúgúl:

- Kara botiy, kara botiy, dep bakîrdî.

- Șawtókme, tamsa ğalar, dedí Múnire.

- Kara koñîz, dedí Súmúgúl.

- Yaaa…

Aktîr, ayrandîr,

Kópekke tógílír,

Karadîr, zerredír,

Ótmekke sebílír, dedí Múnire.

Bonday etíp, ahretíñ awuzîn kapattî. Balalîkta „șímdi șîk, șímdí buksîn” dep hakklaștîlar. Soñgî elmanî bólíștíler:

- Yarîm elma saga, yarîm elma maga, yarîm elmanîñ bír șerígí saga, bír șerigí maga, bír elmanîñ șerígíñ yarîsî saga, bír șerírígíñ yarîsî maga, bír elmanîñ șerígíñ șerígí saga, bír elmanîñ șerígíñ șerígí maga, bír…, dep ayta-ayta elmanî „gark” etíp bólíp, ğemledíler.

Awurmaga bașladîk. Bír mahálden Mambetșíge etíștík. Aldîmîzga șîktîlar, hoș-beș ettík. Tiyzemníñ kolîna tandîr ótmegín berdím. Miywa torbașîknî boș kóríp úzíldím. Hepísín așaganîmîzga peșman ettím.

Çocuk ağlar nafile,

Giden, hiç gelmez ele, dedím.

Úyge kíríp Asredin dayîmnî kórdík. „Koș keldí” aytîp, betín óptík. Kolîn ópmege iyílgende, tam on kolnîñ bílegí yok. Yalîp tartîldî, sora bízge:

- Marebeníñ hediyesí, dep kózlerí torlandî.

Babam alarga, marebeníñ akir zaman ekenín, ketírgen maddiy we maneviy ziyanlarîn, korkînș tolî unutîlmagan kúnlerín kaytarîp-kaytarîp añlatîp, korkkanday etíp ayttî:

- Eñ dogrîsî, „marebe heș bolmasîn, barîș man dúniya tolsîn”, dep, ózíne kelíp kúlímsíredí.

Soñra gene marebede bașîna kelíp geșkenlerín añlattî:

- Maga mana heș tapmañîz, sízge yalan, maga ușun, degendiy, her dakka oñ bílegímníñ yoklîgîn kórgende, korkîp, kaárleníp, ğúregím ğana, marebene kozgay-kozgay turaman. Soñra, „Tamam, ot túșken yerín ğagar” degendiy. Ğalbaraman, mením aytkanlarîmnî bagîșlañîz, dedí. Tek ózíme ğanmayman. Bo marebede úș ğandan arkadașîm șehit boldîlar. Bírísí Musuratlî Temindar Bayram, ekínğísí Septar akaynîñ ulî Temindarga ğanaman, úșínğísí de Amzașîlî Ómer Bilal.

Taa bașka Rumen, Nemse, Tatar, Túrúk te ğan berdíler. Șehitlerníñ añîlmasîna Kubadínde añît yasalîp atlarî yazîldî, duwalar beríldí. Bíz de „Allah rahmet iylesín, nur tolî kabírlerínde rahátlensínler dep ístiymíz. Namlî, șanlî șehitlerímíz, bútún saygîlar sízíñ úșún!


Șehitlík

Bírínğí Dúniya Marebesí bașladî. Her yerdiy, bízím memleketímíz de kóyímízníñ ğașín-ğawkasîn marebege aldîlar. Anaylar ğîlay-ğîlay úyde kaldîlar. Ketkenlernín arasînda yígírím bír yașînda Yakup Seyit Abdulla da bar, uzun boylî, kózlerí írí-írí, dúlber mí? Dúlber. Yedí kardașî taa bolsa da, anasîñ eñ súygen balasî. Toplașîp, Rumenler, Túrúkler, Tatarlar, Nemseler marebe yeríne yetíștík. Her yer zuw-șuw, kîy-kaleket! Barîr-barmaz degendiy, belsendík. Kórír-kórmez kîzîștîk. Túpek kollarîmîzda, sawașamîz. Kurșunlarîñ bírísí ketíp, bírísí kele. Toplar deseñ, „tar araga tana kîstîrîlîr” degendiy, turmadan top atalar. Aviyonnar da bomba atîp, her yerín berbatlay. Bírínğí sîrada bízmíz. Rumenler ğesaretlí. Onlarnîñ íșínde Yakup man Dawut kózsíz mí? Kózsíz. Vatandașlar man barabar dúșmanlar man wurușamîz. Sawașa-sawașa kóp kúnler, aylar geștí.

Bírden-bírge katîmda kók gúdúrdegendiy, balaban bír patírdí eșíttím. Bír karasam, ğesaretlí Yakup wurîlgan, sallana-sallana ğîgîldî.

Yawaș-yawaș katîna bardîm. Kózlerí kórmiy, mení sesímden tanîdî. Ústí-bașî albîragan kan, kókíregínden șar-șar kan aga. Ólím halínde, maga:

- Ğanîm, Dawut, ğeketím ğebínden ğawlîknî al da, anama-dostîma mením selamlarîmnî ayt!

- Árúw, kardașîm, merak etme, dedím.

- Dawut, saw bol. Mení ğatkan yerímde tașla, sen ğolîña kara! Buyurîknîñ artînda kalma, dedí.

- Way, Yakup, ka-ter ekenmíz? Hálíñ perșan, sení kîya-almayman, dedím.

O dakkada ğanîn teslím ettí. Ólgen arkadașîma uzun-uzun karadîm. Betín sîypalap, kózlerín ğumdîrdîm, bír Kulhuwalla okîdîm. Bír kere taa karadîm, túpegíme karadîm, atlap zor-zar súrúwníñ artîndan yetíștím.

Her yerní ğayratkan soñ, marebe píttí. Ketkenlerníñ bazîlarî kayttî, bazîlarî tîranșiylerde, șóllerde serpílíp kaldîlar. Dawut kaytîp keldí. Ondan taa kóp hawadis aldîk. Yakupnîñ ólí káátí keldí, anasî gene inanmay. O kúnden berí zawallî Hafize halamnîñ bașîna túrlí-túrlí șiy keldí. Turmadan pal baktîra, kitap aștîra, hergún ğolda bír tașnîñ ústínde otîrîp ulîn bekliy. Duniyada baladan tatlî, ne bar? Ulîn arzîlay-arzîlay seneler geștí.

Așanîñ ortasîna anît yasaldî. Marebede ólgen șehitleríñ namîna dep, atlarî yazîlağakta Yakupnîñ anasî razî bolmadî. „Mením balam ólmedí” dep, tíreștí turdî. Așîlîșta bútún ğemaát awdî, Kóstenğeden zabîtlar keldí. Șehitleríñ atlarî okîlganda, analarîn-babalarîn anîtnîñ aldîna șîgardîlar, herkez mangîr-mangîr ğîladî, úș kíșí úș tílde konîștî: Rumenğe, Tatarğa, Nemseğe. Rumen hem Nemse popazî, hoğa ğemaát men barabar șehitlerge duwa ettíler. Úyle máhálínde anma toplantîsî píttí, amma ğîlawlar kaldî. Sízge bo sîralarnî yazgan Yakupnîñ yakîn kîsîmî sayîlîr. Bo sebep men de, oga bír manzúme yazgan, músaadeñíz men șúndí sízge de tanîtayğaktîr:

Barîș

Memleketím tarihí

Șehit men tolî,

Eger dúșman kóz atsa,

Korîyğakmîz onî.

Bír top gúldiy toplașîp,

Heș ayîrîlmaymîz,

Ğutîñ serbestlígín

Hepímíz korîymîz.

Bútún ísteklerímíz

Barîșka kete,

Dúniyada heș bolmasîn,

Heș bír marebe.

Marebelík bek yaman,

Herkezní ğaga,

Watanîm, her millet men,

Barîșta yașa.