Túrlí yașayîș olaylarî - Belkis Sena Bilal

Ázír mektúp satîșî

Yazmaga bílmegenler

Çáresín tabar,

Ázír mektúp ístegenler

Kaweden alar.

- Vesire, Vesire, akîz Vesireee!

- E, ne o, șo?

- Kaydasîñ, akîz?

- Mína, akay, míndaman, dep ğuwurîp keldí Vesire.

- Akîz, bașka wakît mením sesím eșítkende ğehennemníñ tórínde bolsañ bírem keleğeksíñ, añnașîldî mî?

- Añnașîldî.

- Bek añnașîlganga kórínmiy.

- Way, Mubin akay, bílesíñ de, úyíñ bazî kîzmetlerín maga kaldîrîp, neniy alar șólge kettíler. Sen bakîrganda, tamam sawut-ayak ğuwîp, zawallî itler ğalap toysînlar dep, ğuwîndîknî taș ayakka tóge edím.

- Aydî, ayse, meselení așadan alayîk, be kardașîm. Kara, Vesire, saga aytağak bír sîrîm bar! Ket te Asan akaynîñ kawesínden ázír yazuwlî bír mektúp alîp kel maga! Amma bírewge tîñgîrdama, de ekem? Ne íșlep ğúrgeníñní ğerde ğúrgen ğîlan bílem bílmesín!, dedí.

- Ayse, akay, men íșímní taa pítírmedím. Ağele etseñ, Múspirege ya da Șayizege aytayîk ta, degende Mubin akam „ot alîp, kamîșka ğuwurdî”.

- Bek árúw, „it itke aytkan, it te kuyrugîna aytkan”, degendiy. Men sení akîl balîk, akîlî-fíkrí yerínde dep, sení ğíberemen, sen de naz etesíñ.

Șay degende, aldîmdakî peștímalîmnî șîgarîp, „ketermen” dedím. Șoyerde akam on para berdí, „ğoytmayîm” dep, belímdekí ğawlîgîma túyíp, selam beríp kettím. Akam kuwanîp mení geșírgen sun, Múspirení karap, onî da aldîm. Barabar kol tutîșîp ketiyatîrganda, taa uzakta Șepika man Repiyka, Feride, Ertotaynîñ sesín eșíttík. Yaklașkanda, sundurmalarînda otîrîp, kîp-kîrmîzî moșak tolî, ekí-úș gerdanlî ata pepiyíne ğem bere edíler. Katlarînda, kózímízní așîp ğumganșîk, otîrîp eglendík. O zamanda katîmîzda Zarife, Ğengiz, Zekeriya, Repiye, Mediya, Niyaziy, ErtuganEsma, Zekiye, Abdula, Seniya ğetekleșíp Îrvaniye alarga aș-kamîr artîndan ketkenlerín añnagan sun:

- Way, bír mahálleden bír mahállege erínmiy, n-etmiy aș-kamîr artîndan ğúrmek bolîr mî? dedík.

- Bolîr, ya, ne-șín bolmasîn? Búgún akșam namaz. Kamîr așîtağakmîz, ulkum-kîygașa píșíríp, kokî șîgarağakmîz, dedíler. Bíz de:

- Árúw kurîmsîz, elgezdíler, dep kaștîk.

Kîzîp, arkamîzdan kaștîlar aman tuta-almadîlar. Way, way, way! Ğuwura-ğuwura Koșalî akaynîñ úyníñ kalawîñ katînda toktadîk.

Sîğak mî? Sîğak! Terlep pîșlaganday! Bir súrúw bala-șaga, bití-búrșesí kuyîsîñ așlawînda, urbasî man, takîmî man ğuwîna edíler. Karap turdîk. Móterem, Ekrem, Abîlkerem, Abláziz, Ion Kiper, Tibere, Mămăligă, Radu, Lazăr, Azmiy, Abatiy, Soyîn, Siydamet, Selamet, Ğemal, Kemal suwda ğaldap yașata edíler. Karșîda, Murat akaynîñ azbarînda Fatma, Ílmiye, Alímsiyit, Mudin, Nuredin, Atiye, Zera, Selime, Remziye, Memnune, Kurtiy, Iliyas, Selvet, Óriye, Sabesultan, Șakiy, Kaniy, Șerapiy, Hasredin, Akkî, Rahim bír uzun takta man tak-tak etíp „șîp mî, tak mî” oyînîn oynay edíler. Bíz de aldanîp teran oynadîk, sora ğolîmîzga karadîk.

Tam solîgîmîznî alîp turganda, bír tek kótikáaga eșek ğegíp Hağí-Asan akay geșiyatîr. Kotikáasînda tezek, koray, ne desem de ğagar tolî. Bílmem ka-yerden, bízge kawun kîzîldattî:

- Akîz, Vesire, kawun ístiy mí, ğanîñ?, degende,

- Ayse, Hağí-Asan akay! dedík.

- Mína, sízge bo ğumurduktay kawunnî beriyím. Aman, amanasî bar!, dep berdí.

„Az bergen ğandan, kóp bergen maldan”, degendiy, Múspire men talașîp-talașîp bólíșkende, zamrîk kawun ekeníne taa bek kuwandîk.

- Saw bol, bar bol, sawapka kaldîñ. Bíz bo sáátke kadar, taa, ne kawun, ne karbîz tattîk. Ne riğañ bolsa, ayt!, dedím.

Șay degende, kuwanîp, koș kașlarîn kóteríp ayttî:

- Bo ekí topatan kawunnî alîñîz da, Sabriye dadañîzga aketíp, menden ekenín aytîñîz. Án-yagîn ózí tawîp kelíștírer, dep kawunlarnî berdí.

Koynîmîzga ğașîrîp, „emanetke kîyamet” etmeden, Sabriye dadayga teslím ettík.

Way, bírden akîlîma akam keldí. Șașîrîp, kawege yetíșkenímízní tuymay kaldîk. Selam beríp barganda, Asan akaynîñ kawesínde Hağí-akay, Hafîz-akay, Șírkíy hoğa efendí, Murtaza akay, Bitla akay, Abedin, Rifat aga, Suliman aga, Mamut aga, Șewket aga, Koșalí akay alar bar edíler. Ne íșmen kelgenímízni aytkanda, șîgarîp bír ázír yazîlgan mektúp, zarp man pul berdí. Bízler de 10 para tuttîrîp, kaweden selam beríp șîgağakta:

- Akîz, Vesire, zarpnîñ ústíne mektúpní ğíbereğek kíșíní, atîn-yolîn kímge yazdîrağaksîñ?, degende,

- Bílmiymen, dep omîzîm kóterdím.

Șîkkanda, ğolda Zîlkariye men Nesibe, Noriye, Namiser, Neğip men kóríștík. Onlar da kaweden azír mektúp algan edíler.

Úyge yetíșkende, akam sínírleníp, mektúpní algan sora, kamșînî bír maga, bír kardașîma oynattî.

- Way, way, way, dep ğîladîk, morardîk.

Kalabalîk bolsak ta, hepímíz íșker úyde toplașîp ğatamîz. Ekí-úș kúnden sora, keșe yarîsînda men seskeníp turdîm. Mubin, Mudin, Sóyín akam alar, bízler yuklaymîz dep, sakînmadan konîșa edíler. Sóyín akam ayttî:

- Ola, tínewún akșam, bír sokîr úy bar da, Dayîr mahállesínde? Onda zawallî Hağí-Asan man ğașlar oynap Sabriye bolîp konîșkanlar.

- Deme be! Tew, tew, tew… Way, way, way…

- Ayse… Tîșarda Hagí-Murat, Elmaz, men Hağí-Asannî Sabriye men konîștîrdîk, aman penğíreníñ ayak betínde Sabriye tuwul da, Yusup sesín deñíștíríp konîștî. Yusup ne-gadar sarleníp konîșsa da, Hağí-Asan farkîna barîp soradî: „Akîz, Sabriye, neden sesíñ bír kaba bolgan?” „Kaba bolîr, ya! Seníñ gíbergen șúrúk-șúrúk kawunlarîñnî așap sesím deñíștí”, dedí. Bízler eșítkende pîrk-pîrk etíp kúldík toya-toya. Hağí-Asan zawallî, Sabriyege ólmegen așîk bolganî úșún, abaylamadî. Șay-típ, yalan man, dolan man ğașlîk geșíremíz, be!

Óskende, maga da sîra kelíp, penğírede ğașlar man konîșkanda, Hağí-Asan akaynîñ bașîna kelíp ketkenlerín, asîlîn añnadîm da, „way, ğașlîk, sení” dedím.


John geșiyatîr

O eskí zamanlarda, kóyíñ bútún insanlarîna, balalardan kartlargașîk, fes kíymege șart edí. Biñ dokîz yúz yígírím altîda, Kubadínde síptí seper, anamnîñ akasî Amediye kóy íșíne fes yeríne „palariye” kíyíp șîga.

Bo bek balaban nisapsîzlîk herkezní șașîrta. Erke óskení úșún, babasî balasîna bír ağî laf ayta-almay. Aman, bútún kartlar toplașîp hoğanî șakîrtalar. Hepísí, ğúmbúr ğemaát ğașnîñ ústíne túșíp nasihat eteler. Ğașnî ílkím-sílkím etmege bașlaylar. Ğaș sabîrlî-sabîrlî bútún nasihatlarnîñ seslemesín sesliy, amma tap tamamga keleğekte șonlarnî ayta:

- Șírkiy hoğa efendí, men on sene aldîma ğureğekmen mí, yoksam on sene artîma keteğekmen mí?

Hoğa ependí, bútún kartlar șașîp, „tîm-tîrîș, kulak burîș” bolîp kalalar. Ğaș palariyesín kolîna ala, selam beríp Anîs akaynîñ kawesíñ katîndan geșe. Kawede akaylar da Keșpedin, Aziz, Ismet, Asan, Munir, Munip, Salím, Yunus, Amet, Sabriy, Sîmay, Mudin, Mesteğep, Biğan, Ğemal ğașnî kóreler. Artîndan uzun-uzun karap, bírí-bírílerín turtîp bakîralar:

- John, John geșiyatîr ğoldan!, dep.

Ğaș bútún aytîlganlarîn eșítíp, kúlímsírep „ğolșî ğolîna yakîșîr” degendiy, ğolîna karay bere. Tam Túrúkler „suw akar, yoluna bakar” degendiy. Bondan soñra, yawaș-yawaș, Kubadínníñ Tatarlîgînda fesíñ yerín șapka, baska, palariye algan eken.


Ermalak

Balalîkta geșírgenleríñ bek akîlîñda kala. Úyímíz kalabalîk bolganî úșún, sîk-sîk túkáanga ketemíz. Túkáandan úyge kerek șiyler almaga ketemíz: șeker, tuz, may, iyne, ğíp. Kóyímízde ekí túkáan bar, amma bíz sáde Ermanaknîñ túkáanîna baramîz. Satuwğî árúw bír kíșí, balasî bolmasa da, balalarnî bek súye. Bír okka píríj ísteseñ, 950 dírem píríj beríp, kalgan 50 dírem píríjníñ yeríne bír șeker bonbon kaytarîp bere. O șekerge bíz kuwanîp, onî ğalay-ğalay úyge ğetíșemíz. Onîștan, túkáanga ğíberseler, bízím eñ balaban kuwanîșîmîz edí.

Bír gúzel yaz kúní bízní túkáanga gíberdíler. Kapîdan șîgar-șîkmaz Ónğer, Kenan, Erkuș, Idris, Kadriy, Dogan, Ridvan, Yúksel, Çetin, Oskol, Erkin, Șahin, Reğay, Onal, Yalçin, Musayedin, Namîk, Sálím, Ismet, Ğener, Sirhan, Erhan, Ğandan, Sebadin, Samiy men kóríștík. Hepísí toplașîp așaga kete edíler. Barabar konîșa-konîșa, taa uzaktan așada balaban bír kalabalîk kórdík. Bașta ne ekenín bílmedík. Yaklașkanda, eșíp-teșíp kalabalîkka kírgende, eșítkenímízge kóre, kalabalîknîñ ortasînda bír mașina bar ekenín bíldík. O wakît síptí mașina kórdík. Șaștîk șașmaladîk taap. Herkez siyír ete, herkez ózníñ dertínde, bírew bízní eske-sanga almay. Bala akîlîmîz man, mașinanîñ ne aș așaganîn, ne suw íșkenín bílemíz. Túsíne-túșíne taptîk. Musayedin aldda tegerșíklerí men ótmek așay, dedí. Ónğer de, artta tegerșíklerí men suw íșe, dedí. Óz-ózímízge túșíníp-tașînîp taptîk, dedík.

Mașinaga aldanîp, karay-karay may alağak parasîn ğoytkanman. Úyge keșíktíríp barsam, mení dórt kóz men bekliy edíler, tazírlemege. Solîgîmnî almadan, hayatîmda síptí bír mașina kórgenímní ayttîm, mașina așanîñ ortasînda, ísteseler ketíp kórsínler, dedím. Men kótekten zor-zar kurtîldîm. Bala bolsam da, yuklaganșîk kórgen mașinaga túșíndím.


Ne saga, ne maga

Kubadínde yakîn-yakîn bútún kíșíler kaárlí-kaswetlí. Bír túrlí ózíne kele-almaylar. Bírșiyge meraklarî kalmadî. Asîl bír tertípke kele-almaylar. Bo vaziyet bolsa da, bíz ballar, amelímízge karap bútún kún ánawga-mínawga arzî ete-ete turamîz. Hele de miywalarga awuzîmîznîñ suwîn șîbîrtamîz. Karawsîzlîktan máhállede sde ekí korada ğemíș baylangan, kalganlarî kurayîm etken. Kîsmetímízge, Pomak degen bír ayileníñ korasî miywalar man tolî. Ekíde-bírde tólege „kíyew kíríp” ğîmîrta kîrslap, Pomak dadayga ketemíz. N-íșlep ğúrgenímízní bíle. Șalt man șalt bír ğîmîrtaga on erík, bír ğîmîrtaga ekí elma, bír ğîmîrtaga br armît, bír ğîmîrtaga úș ğewez bere. Bíz miywalarnî alîr-almaz, așamaga bașlaymîz. Kete-kete tatandîk. Bír kún añîlîp turganda, babam alar șalgînî omîzîna salîp, șólge píșen șalmaga kettíler. Men kuwanîp azbarda kaldîm. Azbar íșínde bír ózím dóngelek aylandîrîp oynadîm. Ğatsîrap azbar tîșîna șîksam, ğoldan Mustafa, Șúkredin, Ismet, Çetin, Nazif, Salím, Amdiy, Seriy, Ayhan, Ğewğet, Erol, Yúksel, Aladin, Rahim, Nağiy, Bitla ketiyatîrlar. Toktap mením dóngelegíme merak ettíler. Sîra man, boldîrganșîk oynadîk. Soñra onlar kettíler, men kaldîm. Azbarîma kíríp, dam betke karadîm. Tawuklar tamam tóleden katkalap-katkalap șîgayatîrlar. Kórír-kórmez tólege yapîștîm. Takîyama șalt salîp, ğîllî-ğîllî ğîmîrtalar man totîrdîm. Bașîmnî kótergende, babamnî kóríp, katîp kaldîm.

- Way, kayîr ola, ğanîm balam, bek zîpkînsîñ! Ğîmîrtalarnî sen beğere ekensíñ, dep takîyama ğuwurdî.

Men bír yakka tartîldîm. Babam men betke kolîn uzatkanda, men kîzîp ğîmîrtalarnî katîmdakî șípșeleríñ tașayagîna pat etíp wurdîm.

- Al ğîmîrtalarîñnî! Ne saga, ne maga! dedím.

Babam șașîp, óz-ózíne konîștî: „Datsîz șorbaga, tuz ka-ter? Akîlsîz bașka, nasihat ka-ter?”. Așlaw betke kettí. Men hem ğîmîrtasîz, hem miywasîz, hem babamnî darîltkanîm úșún mugayîp kaldîm. „Soñîndan peșman, bașka dúșman” degendiy, etkeníme utanîp, íș íșten geșken soñ „it peșmanî” bolîp, ğanîp-ğîlap boșandîm. Tîpkî menzúme aytkanîday:

Bala ğîlar, nafile,

Ketken kelír mí, elge?

Seneler geștí. „Parasî man tuwul, sîrasî man” degendiy, mením de balam bolganda, ballarîm maga da bonday bír oyîn etkende, așuwlanîp babama túșúndím.

Tașayakka suw saldîm,

Taștî da kaldî,

Ğîmîrta kîrslap satkanîm

Akîlîma kelíp ókíníș yarattî,

Peșman ettírdí.

Demek ke, kartlarnîñ aytkanîday, insannîñ bútún árúw we yaman yasagan hareketlerí bo dúniyada ódelíp, bașka zamanlarga kalmay eken.


Day-durum, kóșe bașî pîrîm

Ewelden kóyímízde bek kóp angeriya bar edí. Erten-akșam, kelíșse de, kelíșmese de, íster-ístemez angeriyaga ala edíler. Hele de, onaltî marebesínden soñra, tíren ğollarî bîzîlganî úșún, pîrmariye memurlarîn sîk-sîk Kóstenğege, Mejdiyege toplantîlarga alîp kete edík. Bírgún akșam ústínde Aldea Mamaliga man Badea Kiper keldíler. Teran-teran Tatarğa añnaylar, onlarnî da pîrmar ğíbergen eken. Babam azbarda edí. Selamlașîp șay dedíler:

- Nea Bilal, a zis domnul primar ca mâine să-l duceți la Constanța.

Babam túșíníp turîp:

- Muyne, yarîn, ğawun ğawmasa, façem Konstansa, dedí.

Ekínğí kúní pîrmar, notar, babam man Kóstenğege angeriya man kettík. Araba ğónegende notar:

- Day drum, dedí. Babam da:

- Kóșe bașî pîrîm, dep ğewap berdí.

Ğúre-ğúre kasabanîñ kenarînda bír kanga barîp toktadîk. Pîrmarlar íșleríne ketíp, bíz kaldîk. Ğol boyînda otîrîp, ne kîsmet etkenín așayatîrganda, Ermanak man Numan, Músledin kóydeșlerímíz men kóríștík. Án-yak-mín-yak konîșkanda Búkúreștke hem ziyaret, hem tiğaret úșún keteğeklerín añnadîk. Numannîñ ústíne karaganda, urbasîn tanîganday boldîm.

- Ula, urbañ bír árúw, dedím.

- Way, kerata, mení yaltmasa! Șewkíyníñ urbasî ekenín tanîdîñ, ya? dedí. Ayseee, bo urba man men de, hem bútún máhálle ğașlarî kíyíp kíyew kírdíler. Șúkúr, Allah maga da urba kíymek kîsmet ettí, dedí de, ayîrîldîk.

Kúnler geștí, úș haftadan sora salî kúní așaga ketkende, Numan man kóríștím.

- Búkúreștke kettím dep bír korsayasîñ, ne kórdíñ gezgen yerleríñde? dep soradîm.

- Bașta, arkadaș, tírenge síptí míngeníme kuwandîm, soñînda ğanîm sîgîldî. Tíren langa-langa-hop, langa-langa-hop bek uzundan-uzakka súrdí. Mejdiyeden geșken soñ Bogazkóyíñ kóprísíñ ústínden tíren men geștím. Bír korkmak korktîm ke, geșkenșík tînîșîmnî almadan, tírenge eğelíme míngen ekenmen dep, kózímní șart ğumîp, aytuwlî Tunanî kóre-almadîm bírem... Gene langa-langa-hop etíp, Búkúreștke yetíștík. Búkúreșt bek gúzel kasaba, bek kalabalîk, vîkîr-vîkîr vîkîrday. Úyler sîm-sîkî, hem kóp, hem yúksek, hem bazîlarî úst-ústke yasalgan. Apakaylar da, gúzel mí? Gúzel! Túkáanlar top-tolî. Sáde paradan kaber ber.

- Ka-típ aânnaștîñ onda?

- Uuu, bek dehșet. Rumunğa konîșkanîma șașîp kaldîlar.

- Deme, be!

- Ayse! „Kum te kyamî?” degende, „Kámil akay óldí!” dedím. „Din çe sat eșt?” degende, „Atîmnî, arabamnî satarman, amma apakayîmnî satmam!” dedím. „La voy plowa?” degende, „Mik-mik ployka” dedím, dep kopaydî.

Men de kúlímsíredím. Mením añnatkan zamanîm Kubadínde Tatarlarîñ yawaș-yawaș Rumun tílíne yaklașkan kúnleríñ bașlayîșî edí...